Muzeum - Zespół Synagogalny we Włodawie

Czego się spodziewać

Synagoga we Włodawie nie stoi sama. Za jedną bramą zachowały się trzy budynki tej samej gminy żydowskiej: dom modlitwy, dom nauki i biuro kahału. Większość ocalałych polskich synagog stoi dziś samotnie; muzeum nazywa włodawski zespół „unikalnym w Polsce kompleksem" i to jest właściwy powód, żeby nadłożyć drogi do Włodawy. W 2025 roku czytelnicy „National Geographic Traveler” wybrali muzeum Cudem Polski w kategorii województwa lubelskiego.

Wielka Synagoga z lat 1764-1774 stoi na wprost wjazdu i mieści wyłącznie tematy żydowskie: wystawę stałą „Judaika” oraz aranżacje „Babiniec” i „W pokoju Mełameda”. Z dawnego wyposażenia sali męskiej przetrwał jeden element - stiukowy aron ha-kodesz z 1936 roku. Reszta jest architekturą: cztery stylizowane kolumny dźwigają dziewięciopolowe sklepienie, a pusty kwadrat między nimi to miejsce po bimie.

Mała Synagoga, dawny bet ha-midrasz poświadczony w źródłach z lat 1782-1786, po remoncie z 2023 roku prezentuje odsłonięte polichromie z lat trzydziestych: teksty psalmów i modlitw wpisane w motywy roślinne i zwierzęce. Dom Pokahalny z 1928 roku mieści ekspozycje etnologiczne i egzotyczne oraz autorską kolekcję rzeźb Jana Pawłowskiego z Włodawy.

Kto jedzie tropem dziedzictwa żydowskiego Lubelszczyzny albo chce zobaczyć pełny zespół gminny, a nie pojedynczy odrestaurowany dom modlitwy, znajdzie tu materiał na pół dnia. Kto wpada przy okazji, niech skupi się na dwóch synagogach; trzeci budynek z wystawami egzotycznymi jest wyraźnie słabszy. Włodawa nie udaje Kazimierza Dolnego: nie ma tu kolejek ani turystycznej obudowy, a w serwisie TripAdvisor muzeum ma dziesięć opinii przy ocenie 4,6 i drugie miejsce wśród miejscowych atrakcji.

Wskazówki

• Zimą tylko w tygodniu. Od października do kwietnia muzeum jest czynne od poniedziałku do piątku 9:00-15:00 i w weekendy nie otwiera wcale. W maju, czerwcu i wrześniu pracuje 9:00-16:00, a w soboty i niedziele do 14:00; pełne 9:00-17:00 obowiązuje w lipcu i sierpniu. Zamknięte jest w Nowy Rok, Trzech Króli, Wielkanoc, Boże Ciało, 15 sierpnia, 1 i 11 listopada, w Wigilię, Boże Narodzenie i 31 grudnia.
• Poniedziałek bezpłatny, ale nie wszędzie. Wstęp wolny dotyczy wyłącznie wystaw w budynku Wielkiej Synagogi. Za pozostałe ekspozycje zapłacisz wtedy 10 zł normalny i 7 zł ulgowy zamiast zwykłych 18 zł i 12 zł.
• Biletów przez internet nie ma. Muzeum nie prowadzi sprzedaży online, więc pojedynczy zwiedzający po prostu przychodzi do kasy. Kasa przyjmuje złotówki i karty, dzieci do siedmiu lat wchodzą bezpłatnie, a z Kartą Dużej Rodziny bilet kosztuje 12 zł i 7 zł.
• Przewodnik wyłącznie dla grup. Oprowadzanie odbywa się w grupach do 30 osób i kosztuje 100 zł po polsku albo 200 zł po angielsku. Zgłoszenie z dwudniowym wyprzedzeniem, telefonicznie od poniedziałku do piątku w godzinach 8:00-15:00 albo przez formularz rezerwacyjny na stronie muzeum. Poza regulaminowym czasem pracy muzeum bilet wstępu kosztuje 25 zł, a przewodnik po angielsku 250 zł.
• Spacer śladami getta. Najciekawsza pozycja cennika nie jest wystawą. Półtoragodzinny spacer edukacyjny „Śladami getta włodawskiego i ostatniej drogi Żydów Włodawskich do Sobiboru” kosztuje 300 zł po polsku i 500 zł po angielsku dla grupy do 30 osób. To taniej niż zwykły spacer po mieście, za który muzeum liczy 400 zł i 600 zł.
• Kino „Zachęta” to nie dodatek do biletu. Muzeum prowadzi kino wirtualnej rzeczywistości z dwoma własnymi filmami: „Szabat Szalom” - kolacja szabasowa we włodawskiej synagodze, oraz „Sobótki Poleskie”. Seanse od poniedziałku do piątku o 10:00, 12:00 i 14:00 po wcześniejszym zgłoszeniu, 10 zł normalny i 7 zł ulgowy. Nazwa nie jest przypadkowa: przedwojenne kino „Zachęta” przy dzisiejszej ulicy 11 Listopada było miejscem pierwszej akcji likwidacyjnej 22 i 23 maja 1942 roku.
• Godzina to minimum. Sama Wielka Synagoga z „Judaikami” zajmuje około godziny. Trzy budynki z przewodnikiem to bliżej dwóch, a prasa regionalna pisze o wizytach trwających od jednej do czterech godzin; po remoncie w budynkach urządzono strefy odpoczynku.
• Języków opisów muzeum nie podaje. Na stronie nie ma informacji, w jakich językach są podpisy przy eksponatach, jest za to cennik przewodnika po angielsku. Bez znajomości polskiego bezpieczniej umówić oprowadzanie, niż liczyć na tabliczki. Regulamin zwiedzania dodaje, że muzeum zapewnia przewodnika w języku angielskim studyjnym grupom młodzieży izraelskiej.
• Cały zespół bez barier. Wejścia do obu synagog i do budynku administracyjnego są dostosowane dla osób z niepełnosprawnościami, a na parterach działają przystosowane toalety. W Małej Synagodze jeździ winda na wyższe kondygnacje, a w jej sali męskiej włączona jest pętla indukcyjna. Psy przewodniki mogą wejść, inne zwierzęta nie.

Jak dojechać

Pieszo z centrum. Muzeum stoi przy ul. Czerwonego Krzyża 7, kilka minut spacerem od rynku i Czworoboku, osiemnastowiecznego zespołu parterowych kramów. Po drodze mija się kościół św. Ludwika z klasztorem paulinów oraz cerkiew Narodzenia Najświętszej Marii Panny: trzy świątynie trzech wyznań mieszczą się w kilkunastominutowym spacerze i to one nadają sens nazwie miejscowego festiwalu.

Z Lublina. Drogą jest blisko 100 km przez Chełm albo przez Parczew. Trasę przez Łęczną, Cyców i Urszulin obsługują przewoźnicy autobusowi TRANS-MAR i VIKI Bus. Rozkład sprawdź bezpośrednio u przewoźnika, bo muzeum nie publikuje żadnej informacji o dojeździe komunikacją.

Samochodem i rowerem. Na teren zespołu prowadzi jedna brama, od której dochodzi się do wszystkich trzech budynków: Wielka Synagoga na wprost wjazdu, Mała Synagoga po lewej stronie. Muzeum ma certyfikat „Miejsce Przyjazne Rowerzystom” i pozwala zostawić rower na swoim terenie, choć za pozostawiony sprzęt nie odpowiada. Parkingu własnego na stronie nie opisuje.

Nocleg. Bazy noclegowej we Włodawie jest niewiele, a we wrześniu, w czasie Festiwalu Trzech Kultur, brakuje jej zupełnie. To jedyna praktyczna skarga, jaka powtarza się w opiniach zwiedzających, i dotyczy miasta, nie muzeum - rezerwuj z dużym wyprzedzeniem albo nocuj w Chełmie.

W okolicy

Szesnaście kilometrów stąd leży muzeum i miejsce pamięci w Sobiborze , dokąd prowadziła ostatnia droga włodawskich Żydów. To naturalna druga połowa tego samego dnia, a spacer edukacyjny muzeum prowadzi dokładnie tym szlakiem. W drodze powrotnej do Lublina warto zatrzymać się na muzeum ziemi chełmskiej , które opowiada o tym samym pograniczu od strony dziejów miasta. Na północ, już na Podlasiu, czeka muzeum w Białej Podlaskiej z parkiem zamkowym Radziwiłłów - zmiana rejestru po Włodawie i Sobiborze.

Historia

Przed wojną Żydzi stanowili około 60 procent mieszkańców Włodawy, blisko 5600 osób. Getto otwarto w styczniu 1940 roku; z uchodźcami i przesiedlonymi liczyło od 9 do 10 tysięcy ludzi. Muzeum prowadzi osobny serwis poświęcony jego dziejom i podaje w nim daty czterech akcji deportacyjnych do Sobiboru w 1942 roku: 22 i 23 maja, 7 sierpnia, 24 października oraz 6 listopada.

Pierwsza z nich rozegrała się w kinie „Zachęta”, gdzie zebrano około 2000 osób. Sierpniowa wywózka objęła dzieci poniżej czternastego roku życia. Ostatnia akcja zaczęła się pod koniec kwietnia 1943 roku, a poszukiwania ukrywających się trwały trzy dni; akcja likwidacyjna z pierwszych dni maja zamknęła dzieje getta i obozu pracy.

Sam budynek synagogi przeszedł dwa pożary, nie jeden. Pierwszy strawił go w czasie pierwszej wojny światowej, a stolarkę odtworzono po 1920 roku. Drugi wybuchł w 1934 roku i to on strawił drewniane wyposażenie sali męskiej. Stiukowy aron ha-kodesz, który stoi tam dzisiaj, powstał dwa lata po tym drugim pożarze, w 1936 roku.

Podczas drugiej wojny Niemcy urządzili w synagodze magazyn i magazynem pozostała po wojnie aż do 1970 roku. Prace konserwatorskie prowadzono w latach osiemdziesiątych, a od 1983 roku w całym zespole działa muzeum.