Muzeum Regionalne im. Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim

Czego się spodziewać

Trzy sale wystaw stałych w dawnym internacie - tyle liczy dziś muzeum regionalne w Tomaszowie Lubelskim i tyle warto o nim wiedzieć przed wyjazdem. To nie jest cel podróży sam w sobie, tylko dobrze ulokowany przystanek między Zamościem a Bełżcem, z jedną ekspozycją, dla której naprawdę opłaca się zjechać z krajowej siedemnastki.

Tą ekspozycją są „Bitwy pod Tomaszowem we wrześniu 1939 r.”. Pod miastem stoczono dwa starcia kampanii wrześniowej, 17-20 i 22-26 września; pierwsze zakończyło się kapitulacją armii generała Tadeusza Piskora. W gablotach stoją głowice i sztandary trzech pułków: 23. Pułku Artylerii Lekkiej z Będzina, 5. Pułku Strzelców Podhalańskich z Przemyśla i 1. Batalionu Saperów z Modlina. Obok leży pieczęć kancelarii cywilnej Prezydenta RP oraz egzemplarz rusznicy przeciwpancernej UR wz. 35.

Dwie pozostałe sale są spokojniejsze. „Kultura materialna i duchowa tomaszowskiej wsi” to stroje, sprzęt gospodarski i pobożność ludowa Zamojszczyzny. „Salonik dr. Janusza Petera” odtwarza wnętrze założyciela: jego meble, obrazy i porcelanę, piec z dworu w Dzierążni i jedyny w zbiorach talerz z tomaszowskiej fabryki porcelany.

Reszta z około 15 000 obiektów pracuje w magazynach i na wystawach czasowych, a te zmieniają się kilka razy w roku - w 2026 roku pokazano tu „Chotyniec - zachodnią bramę Scytii”. Dział archeologii żyje z wykopalisk na Grzędzie Sokalskiej, w Czermnie, Jurowie i Ulowie; stamtąd pochodzą setki zapinek i rzymskie denary z cmentarzysk z IV-V wieku oraz materiał z grodziska utożsamianego z latopisowym Czerwieniem.

Najlepsze dla czytelników historii wojskowej i dla podróżujących po Roztoczu z własnym planem dnia. Dzieci dostaną tu niewiele: żadnej sali interaktywnej, żadnych ekranów, gabloty i podpisy. Kto nie czyta po polsku, powinien wiedzieć, że muzeum nie prowadzi anglojęzycznej wersji strony i nie informuje o obcojęzycznych podpisach.

Wskazówki

• Zarezerwuj 45 minut. Trzy sale stałe obchodzi się w trzy kwadranse, godzinę z przewodnikiem, kwadrans dłużej, jeśli trwa wystawa czasowa.
• Przewodnik kosztuje 30 zł od grupy. To opłata ryczałtowa, nie od osoby - dla rodziny wychodzi taniej niż dwa bilety ulgowe. Audioprzewodnika muzeum nie prowadzi, więc to jedyny sposób, żeby ktoś opowiedział o zbiorach.
• Izbę Pamięci zwiedzisz tylko rano w dzień powszedni. Oddział przy ul. Lwowskiej 64, w dawnym areszcie Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, jest bezpłatny, ale otwarty od wtorku do piątku w godzinach 8:00-12:00. W soboty, niedziele i poniedziałki wchodzą tam wyłącznie grupy od 10 osób, zgłoszone co najmniej dzień wcześniej.
• Latem weekend jest dłuższy. Od 1 maja do 30 września w soboty i niedziele muzeum pracuje do 17:00, w tygodniu do 16:00; od 1 października do 30 kwietnia zawsze do 16:00. Poniedziałek jest wolny przez cały rok.
• W soboty wstęp jest bezpłatny. Muzeum potwierdziło to w korespondencji z nami we wrześniu 2026 roku. W pozostałe dni bilet zwykły kosztuje 10 zł, ulgowy 8 zł dla uczniów, studentów i emerytów z dokumentem, a Karta Dużej Rodziny daje stawkę grupową 5 zł.
• Bilety kupisz na miejscu. Sprzedaży internetowej ani wejść na wyznaczoną godzinę nie ma. Grupy powyżej 10 osób trzeba zgłosić wcześniej pod numerem 84 663 42 34, który muzeum podaje dla edukacji i zwiedzania z przewodnikiem, albo pod sekretariatem 84 664 27 74.
• Winda jest, podjazd od parkingu. Budynek przy Wyspiańskiego 8a ma windę, sale dostępne dla osób na wózkach i przystosowane toalety na parterze; pracownika przywołasz telefonem pod numerem 84 663 42 34. Wejście z psem asystującym jest możliwe na ustawowych warunkach.
• Sprawdź adres przed wyjazdem. Katalogi turystyczne i wizytówki firm wciąż podają ul. Zamojską oraz ceny 3-4 zł - to stan sprzed 2020 roku. Wystawy są przy Wyspiańskiego 8a, sekretariat pod numerem 8b.

Jak dojechać

Samochodem: Tomaszów Lubelski leży przy drodze krajowej nr 17 (E372) prowadzącej z Lublina do przejścia granicznego w Hrebennem, około 110 km od Lublina i 35 km od Zamościa. Do muzeum przylega parking, a zjazd do niego jest jednocześnie podjazdem do drzwi wejściowych.

Pieszo: wejścia nie ma od ulicy. Prowadzi do niego alejka od bramy głównej na terenie I Liceum Ogólnokształcącego; budynek wystawienniczy stoi pod numerem 8a, sekretariat w sąsiednim, pod 8b, w pobliżu parku miejskiego.

Pociągiem: Tomaszów Lubelski nie ma czynnej stacji pasażerskiej. Najbliższa jest w Bełżcu, około 8 km dalej, a ruch pasażerski odbywa się tam sezonowo - planując wizytę, traktuj kolej jako wariant awaryjny.

Autobusem: kursy PKS Tomaszów i przewoźników prywatnych z Zamościa i Lublina zatrzymują się w centrum miasta; stamtąd do ul. Wyspiańskiego dojdziesz pieszo. Izba Pamięci przy ul. Lwowskiej 64 leży w innej części Tomaszowa, więc na oba adresy zaplanuj osobny przejazd.

W okolicy

Tomaszów dobrze łączy się z sąsiadami w jednodniowej trasie po Roztoczu i Zamojszczyźnie. Dziesięć kilometrów na południe leży Muzeum i Miejsce Pamięci w Bełżcu : wstęp bezpłatny, 90 minut i domknięcie wojennego wątku, który w Tomaszowie dopiero się otwiera.

Na północny zachód warto skierować się do Muzeum Zamojskiego w Zamościu . To instytucja, której tomaszowska placówka podlegała w latach 1975-1999, pokazująca ten sam region w większej skali. Jeśli tomaszowska sala wiejska zostawi niedosyt, po drodze w stronę Zwierzyńca czeka Zagroda Guciów - ta sama etnografia pod gołym niebem.

Historia

Muzeum jest dziełem jednego człowieka. Dr Janusz Peter, chirurg i dyrektor tomaszowskiego szpitala powiatowego, napisał osiem monografii o mieście i okolicy. Pierwszą wystawę swoich prywatnych zbiorów otworzył 7 października 1962 roku w budynku szpitala: około 1700 eksponatów, wciąż jego własność. Kolekcję upaństwowiono pięć lat później.

W 1975 roku muzeum przeniesiono do dawnego Sejmiku Powiatowego i podporządkowano placówce zamojskiej. W 1984 otrzymało 830 m kw. w nowo wybudowanym Domu Kombatanta, a w 1999 odzyskało samodzielność pod zarządem Powiatu Tomaszowskiego. Od 2020 roku wystawy zajmują dawny internat przy ul. Wyspiańskiego 8a.

Drugi adres instytucji, Izba Pamięci Terroru Komunistycznego przy Lwowskiej 64, mieści się w dawnym areszcie Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. W latach 1944-1956 więziono, torturowano i mordowano tam żołnierzy Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich i Zrzeszenia WiN. Izbę udostępniono zwiedzającym w 2010 roku, a nową ekspozycję otwarto w niej w 2023.