Czy świat się dowiedział?

Wystawa czasowa w Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem” opowiada o szklanym słoju z tajną korespondencją polskich jeńców i więźniarek Ravensbrück, który do maja 1975 roku leżał zakopany pod Neubrandenburgiem. Muzeum nie podało ani daty otwarcia, ani daty zamknięcia; opis wystawy opublikowało 3 września 2026 roku.

Muzeum Martyrologii Pod Zegarem o wystawie:

Ekspozycja „Czy świat się dowiedział?” nawiązuje bezpośrednio do wydarzeń z maja 1975 roku, kiedy to niedaleko Neubrandenburga odkopano szklany słój z dokumentami. Miejsce jego ukrycia wskazał były jeniec wojenny Stalagu II A, doktor Henryk Grabowski. Słój zawierał unikalne świadectwa, wiersze, raporty i listy pisane m.in. przez Zofię Pociłowską czy Wandę Wojtasik, a także miniaturową rzeźbę orła. Te bezcenne materiały stanowią jedyny zachowany do dziś zbiór dokumentów z konspiracyjnej współpracy polskich jeńców oraz więźniarek z niemieckiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück.

Prezentowana wystawa stawia fundamentalne pytania o to, czy współczesne młode pokolenie wie, co działo się w obozach, i jak przypominać tę wiedzę w obliczu odejścia ostatnich świadków. Opowieść ta ożywa na sali ekspozycyjnej poprzez oryginalną treść dokumentów, relacje oraz pamiątki po niezłomnych Polkach, które za cenę własnego życia dążyły do poinformowania opinii publicznej o zbrodniach i eksperymentach pseudomedycznych.

Czego się spodziewać

Muzeum pisze, że opowieść ożywa „na sali ekspozycyjnej”, ale nie podaje jej adresu ani liczby obiektów. Oddział sam jest miejscem pamięci: w piwnicach przy Uniwersyteckiej 1 działał areszt gestapo.

Druga przestrzeń oddziału, z wystawą „Dziewczęta w KL Ravensbrück”, mieści się przy ul. Radziszewskiego 4, około 100 m dalej, czyli dwie minuty pieszo. TVP3 Lublin umieściła „Czy świat się dowiedział?” przy Uniwersyteckiej 1, ale ta sama notka lokuje „w muzeum »Pod Zegarem«” także wystawę o Polkach z Ravensbrück. Jeśli wybierasz się specjalnie na tę wystawę, zapytaj w kasie, w którym budynku jej szukać.

Na co warto zwrócić uwagę, według opisu muzeum:

• Miniaturowy orzeł ze słoja - rzeźbka z patriotycznymi napisami, wypożyczona z Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. To jedyny przedmiot z samego znaleziska, który muzeum wymienia jako oryginał; listy, raporty i wiersze pokazuje w formie cyfrowego archiwum.
• Zofia Pociłowska - narratorka wystawy. Jej biogram, zdjęcia z archiwum, rękopis wiersza „Do matki” i miniaturowy krzyżyk.
• „Sabotażyki” - drobne figurki, które więźniarki, wśród nich Maria Hiszpańska i Joanna Szydłowska, strugały z trzonków szczoteczek do zębów i z guzików.
• Pasiak Marii Hiszpańskiej-Neumann - jej oryginalny ubiór więzienny z Ravensbrück.
• Mundury, furażerka, koce i nieśmiertelniki z września 1939 roku - tło dla jenieckiego ruchu oporu, z którym więźniarki współpracowały.

Całość spina 11 scen narysowanych jak komiks. Muzeum mówi wprost, że adresuje je przede wszystkim do młodego pokolenia.

Kontekst

Ravensbrück, około 90 km na północ od Berlina, był niemieckim obozem koncentracyjnym dla kobiet; w latach 1939-1945 przeszło przez niego około 48,5 tysiąca Polek. Na 74 z nich lekarze niemieccy przeprowadzali operacje pseudomedyczne, a więźniarki pisały o tym do rodzin tajne listy, atramentem z moczu między liniami zwykłego tekstu. Stalag II A w Fünfeichen pod Neubrandenburgiem był obozem jenieckim, w którym przetrzymywano też polskich jeńców wojennych.

Zofia Pociłowska-Kann (1920-2019) trafiła do Ravensbrück przez Pawiak i więzienie na Zamku Lubelskim, gdzie usłyszała wyrok śmierci. Jak pisze samo Muzeum Narodowe w Lublinie, w obozowym warsztacie zaczęła rzeźbić, a po wojnie została rzeźbiarką.

Wanda Wojtasik to według Wikipedii panieńskie nazwisko Wandy Półtawskiej (1921-2023), jednej z operowanych więźniarek. Polska Wikipedia podaje, że po aresztowaniu w 1941 roku była przesłuchiwana i torturowana właśnie w areszcie gestapo „Pod Zegarem”, którego cele są dziś ekspozycją stałą oddziału.

Dokumenty ze słoja wydało w 1980 roku Wydawnictwo Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau jako tom „Aby świat się dowiedział… Nielegalne dokumenty z obozu Ravensbrück”; w 2015 roku berliński Metropol Verlag wydał je po niemiecku. Tytuł wystawy zamienia tytuł tamtego tomu w pytanie.

Bilet i czas

Oddział jest czynny od wtorku do soboty, 10:00-17:00. Cennik oddziału nie przewiduje osobnego biletu na wystawę czasową: bilet normalny kosztuje 10 zł, ulgowy 8 zł, płatność wyłącznie gotówką. Dni bezpłatnego wstępu oddział ogłasza co miesiąc; we wrześniu 2026 roku zostały jeszcze 24 i 30 września. Czy obejmują wystawę czasową, muzeum nie pisze.

Na samą wystawę zarezerwuj 30-45 minut, z celami aresztu około półtorej godziny. Daty zamknięcia muzeum nie ogłosiło, więc przed dłuższą podróżą zadzwoń: 81 533 36 78 albo zegar@mnwl.pl .

Dla kogo: dla uczniów starszych klas szkoły podstawowej i szkół średnich, z nauczycielem albo rodzicem, i dla dorosłych, których interesuje historia polskich więźniarek. Pomiń z małymi dziećmi. Komiksowa forma scen nie łagodzi tematu - wystawa mówi o zbrodniach obozowych i operacjach pseudomedycznych na młodych kobietach, a główna siedziba oddziału to dawny areszt gestapo.

Co piszą o wystawie

TVP3 Lublin (27.08.2026, tekst bez podpisu): w notce o bezpłatnych dniach w lubelskich muzeach stacja podaje, że wystawę czasową „Czy świat się dowiedział?” można już oglądać w muzeum przy Uniwersyteckiej 1 - link .

Recenzji ani relacji z otwarcia nie znaleziono - stan na 23 września 2026.

Aktualizacje

• 2026-09-23 - sprawdzono strony oddziału: muzeum nie podaje daty zakończenia ani adresu sali. Za datę początkową przyjęto dzień, w którym muzeum ogłosiło wystawę (3 września 2026), choć TVP3 Lublin pisała o niej już 27 sierpnia.

Zobacz też

• Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem” - profil z godzinami, cennikiem i dojazdem; 12 cel aresztu gestapo z inskrypcjami więźniów to powód, żeby zostać tu dłużej niż na samej wystawie.
• Głosy, które nie milkną - osiem historii ocalałych z Majdanka, czynna do 30 kwietnia 2027 roku; ten sam rodzaj opowieści przez biogramy i dokumenty, ze wstępem bezpłatnym.
• KL Lublin 1944. Epilog - fotografie Majdanka tuż po wyzwoleniu; wystawa stoi na terenie Państwowego Muzeum na Majdanku, kilkanaście minut komunikacją miejską od centrum, więc zaplanuj ją na osobne pół dnia.
• Muzeum Więzienia Pawiak w Warszawie - przez Pawiak przeszła Zofia Pociłowska, zanim trafiła do Lublina i Ravensbrück.

Aktualne informacje znajdziesz na stronie wystawy Muzeum Narodowego w Lublinie .

Profil muzeum: Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem” .