Piwnica pod Fortuną w Lublinie

Czego się spodziewać

Bilet do Piwnicy pod Fortuną w Lublinie kupuje się na jedno pomieszczenie. Nie jest to trasa ani wystawa z salami: pod kamienicą Lubomelskich przy Rynku 8 czeka pojedyncza izba, w której nie ma ani jednej niezamalowanej powierzchni, a malowidło liczy sobie czterysta lat. Jedyne stałe wejście jest o 12:00, wyłącznie z przewodnikiem, w grupie liczącej najwyżej dziesięć osób.

Zacznij od kominka. Jego stożkowa kapa jest jednym z pól malarskich: namalowano na niej małpę z lusterkiem, którą opisuje historyczny serwis PAP (dzieje.pl). Dalej przewodnik prowadzi po ścianach i tłumaczy kolejne sceny - bez niego większość z nich pozostanie nieczytelna, bo każdy emblemat kryje morał zapisany obrazem i krótkim tekstem.

Czytelnych przedstawień jest dziewięć, wliczając postać na sklepieniu. Według ustaleń Urszuli Gulbińskiej-Konopy i Łukasza Konopy z 2018 roku siedem skopiowano z „Emblemata saecularia” braci de Bry, wydanych we Frankfurcie nad Menem w 1596 roku. Dwa pozostałe, Amor z Wenus oraz Fortuna, powstały według miedziorytów Heinricha Ulricha z Norymbergi.

Na sklepienie spójrz na końcu: naga bogini z rozwianą tkaniną w dłoni dała izbie nazwę, a łaciński wiersz o zmienności losu ułożył Cornelius Schonaeus. Dolne partie ścian ucierpiały najbardziej - wilgoć zniszczyła tynk do wysokości około metra, a część postaci zrekonstruowano później błędnie. Zapytaj przewodnika, co jest oryginałem.

Wartość tego wnętrza jest wąska i konkretna. Historyk Stanisław Tworek pisał w 1971 roku, że podobnych świeckich dekoracji nie znamy w innych miejscowościach w Polsce. Wzorem był do tego sztambuch, czyli prywatna książka do wpisów przyjaciół. Jak pisze Ośrodek, jest to „jedyne znane nam wnętrze, w którym źródłem bogatej w treści ściennej dekoracji malarskiej stał się sztambuch”.

Najlepsze dla czytelników emblematów, dla zainteresowanych ikonografią renesansu i kulturą dawnego mieszczaństwa oraz dla tych, którzy wolą, gdy ktoś rozszyfruje im obraz na miejscu. Na rodzinną wizytę z małymi dziećmi się nie nadaje: jedno pomieszczenie, żadnych multimediów, cała treść w opowieści przewodnika. Jeśli szukasz przekroju dziejów Lublina, a nie zabytku, jedź do Muzeum Historii Miasta Lublina w Bramie Krakowskiej, gdzie bilet kosztuje 10 zł.

Wskazówki

• Bilet kup dzień wcześniej. Stałe wejście jest jedno w ciągu dnia i mieści dziesięć osób. Sprzedaż online na bilety.teatrnn.pl otwiera się miesiąc wcześniej i według polskiej strony zamyka pół godziny przed zwiedzaniem, według angielskiej - godzinę. Ostatniej godziny lepiej nie testować.
• Stacjonarnie tylko przy Grodzkiej 21. Centrum Informacji Ośrodka sprzedaje wyłącznie bilety, których nie kupiono przez internet. Ośrodek podaje dla niego dwa różne zestawy godzin otwarcia, więc przed wyjściem sprawdź stronę z planem wizyty .
• Zarezerwuj 40 minut, ale licz się z krótszą wizytą. Ośrodek podaje czas zwiedzania jako 10-40 minut, zależnie od zainteresowania grupy; blog podróżniczy relacjonuje około pół godziny. To 30 zł za mniej więcej trzydzieści minut, podczas gdy Muzeum Historii Miasta Lublina bierze 10 zł. Warto, jeśli przychodzisz po polichromię.
• Sale multimedialne już nie istnieją. Ekspozycję o dziejach Lublina w sąsiednich piwnicach pokazywano w latach 2012-2018. Od drugiej połowy 2022 roku działa tam Teatr Imaginarium Ośrodka, osobna, ręcznie wykonana opowieść o legendach miasta; przewodniki i opinie obiecujące „dziesięć sal” są nieaktualne.
• Przyjdź pięć minut wcześniej. Tyle prosi obsługa. Bilet pokazujesz na wydruku albo na ekranie telefonu, razem z dokumentem uprawniającym do zniżki.
• Oprowadzanie w języku obcym kosztuje 45 zł. Bilet za 30 zł obejmuje opowieść po polsku i pisemne opisy po angielsku, niemiecku i ukraińsku. Przewodnik obcojęzyczny to 45 zł (ulgowy 35 zł) po wcześniejszym uzgodnieniu pod numerem 780 072 013.
• Abonament za 95 zł kupisz tylko przy Grodzkiej. Obejmuje cztery miejsca Ośrodka: Bramę Grodzką, Dom Słów, Lubelską Trasę Podziemną i Piwnicę. Kosztuje 95 zł (67 zł ulgowy) i jest ważny 30 dni, a sprzedaje go wyłącznie Centrum Informacji - decyzja zapada przed wejściem na Rynek, nie po.
• Dostępność: czternaście stopni bez poręczy. Na zewnątrz dziesięć schodów (osiem po 15 cm, dwa po 21 cm), za drzwiami podest i cztery kolejne po 14 cm. Do polichromowanej sali prowadzi próg wysokości 9 cm i drzwi szerokie na 74 cm; nie ma podjazdu, windy, toalety ani innego wejścia.
• Tyflografiki i film w PJM są, tylko nikt o nich nie mówi. Osoby niewidome i słabowidzące mogą poprosić o dotykowe odwzorowania malowideł; na stronie Piwnicy jest nagranie oprowadzania z tłumaczeniem na polski język migowy. Pętli indukcyjnej ani tłumacza na miejscu nie ma. Pies przewodnik może wejść.

Jak dojechać

Piwnica mieści się w czerwonej kamienicy przy Rynku 8, po sąsiedzku z konsulatem Republiki Federalnej Niemiec; wejście prowadzi od strony Rynku, po schodach na fasadzie.

• Autobus: wszystkie linie zatrzymują się przy Bramie Krakowskiej. Przystanek Brama Krakowska 01 obsługuje linie 01, 04, 06, 17, 39, 156 i 160, a Brama Krakowska 02 linie 04 i 39. Z przystanku Brama Krakowska 04 odjeżdżają linie 01, 06, 17, 23, 156 i 160, z Brama Krakowska 03 przy Lubartowskiej - 05, 22 i 52.
• Pieszo: od Bramy Krakowskiej pod górę ulicą Bramową, około pięciu minut. Na Rynek wchodzisz obok Trybunału Koronnego i idziesz północną pierzeją, z Trybunałem po prawej ręce; kamienica Lubomelskich stoi po lewej, tuż za narożnikiem Trybunału. Od strony Placu Katedralnego dochodzi się przez Bramę Trynitarską w podobnym czasie.
• Samochodem: najbliższy parking to płatny, niestrzeżony postój całodobowy na Placu Katedralnym przy ul. Królewskiej 10, z dwoma miejscami dla osób z niepełnosprawnością. Drugi to Parking Arkady między Świętoduską a Lubartowską, czynny 8:00-18:00, z opłatą u pracownika.
• Na miejscu: nawierzchnia całego Starego Miasta to nieoszlifowana kostka granitowa - w wózku albo na obcasach jest to odczuwalne jeszcze przed wejściem.

W okolicy

Naturalną parą jest Lubelska Trasa Podziemna prowadzona przez ten sam Ośrodek: 280 metrów piwnic pod Rynkiem, z wejściem przy Trybunale Koronnym, kilkadziesiąt metrów stąd. Podstawowa godzina wejścia to 14:00, więc Piwnica o 12:00 i Trasa o 14:00 układają się w jeden program. W tej samej kamienicy, za rzeźbionymi drzwiami w piwnicy, działa też Teatr Imaginarium; według relacji Dziennika Wschodniego wędrówka po nim trwa ponad godzinę.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” przy Grodzkiej 21 to instytucja macierzysta, wystawa „Lublin. Pamięć miejsca” i jedyna kasa, w której kupisz abonament. Czwarty oddział, Dom Słów - Izba Drukarstwa przy Żmigrodzie, domyka abonament i jest jego przeciwieństwem: zamiast patrzeć na zabytek, składasz tam czcionki i drukujesz.

Historia

Kto namalował piwnicę i kiedy, ustalono na nowo dopiero niedawno. Przez dziesięciolecia fundację polichromii przypisywano Erazmowi Lubomelskiemu, właścicielowi kamienicy w latach 1573-1586. W 2018 roku Gulbińska-Konopa i Konopa wskazali jednak wzory graficzne, w tym książkę wydaną w 1596 roku, czyli dziesięć lat po śmierci Erazma. Malowidła powstały więc po 1596 roku, najpewniej na początku XVII wieku.

Sama kamienica jest starsza o blisko sto lat. Wzmiankę o niej odnotowano w 1522 roku, a o renesansowej przebudowie za Jana Lubomelskiego przypomina płyta w przejeździe z herbem Zadora, datą 1540 i napisem IAN LVBOM. Ród trzymał dom ponad sto lat i dawał Lublinowi ławników, rajców i burmistrzów; później kamienica przechodziła m.in. do Szererów (1661), Szuartów (1711), Chruścielewskich (1815) i gminy żydowskiej (1904).

Data 1679 wydrapana na ścianie dowodzi, że do izby jeszcze wtedy schodzono. Około 1782 roku zamurowano okno i wejście od Rynku, a o malowidłach przypomniała dopiero Maria Ronikierowa w przewodniku z 1901 roku. Pierwszą konserwację zaczął w 1937 roku Józef Edward Dutkiewicz; w 1942 roku administracja niemiecka kazała malowidła oczyścić i przemalować.

Kolejne prace konserwatorskie prowadzono w 1960, 1974, 1982, 1998-1999 i 2007 roku. Dla zwiedzających piwnicę otwarto w 2012 roku, a od lutego 2018 zarządza nią Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN”.