Muzeum Martyrologii Pod Zegarem

Czego się spodziewać

Muzeum Pod Zegarem w Lublinie zajmuje piwnice gmachu przy Uniwersyteckiej 1, w którym dziś mieszczą się wydziały Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Nad celami dawnego aresztu gestapo codziennie przechodzą studenci, a na fasadzie wisi ten sam zegar z lat trzydziestych, od którego wzięła się nazwa miejsca. Dwanaście cel zachowano w tym samym miejscu, w którym działał areszt.

Zwiedza się korytarz i cele, nic więcej: górne piętra są czynną uczelnią. Większość cel miała wymiary 340 x 279 x 238 cm, a jedna z ciemnic zaledwie 75 cm szerokości. Okna zabito deskami od wewnątrz i zasypano ziemią od zewnątrz, drzwi zastąpiono kratami, oświetlenie wymontowano; paliły się tylko dwie żarówki na korytarzu. Ogrzewania nie włączano, z rur pod sufitem kapała woda.

Najmocniej działają dwie rzeczy. Pierwsza to inskrypcje, które więźniowie ryli w tynku paznokciami i kawałkami drutu, odzyskane spod warstw farby podczas remontu w latach 2015-2017. Druga to ekrany ustawione w celach, z nieznanymi wcześniej zdjęciami i czytanymi na głos wspomnieniami oraz wierszami osadzonych. Odtworzono też wygląd jednej celi i ciemnicy.

Przesłuchania zaczynały się około 9:00, gestapo przepytywało nawet pięćdziesiąt osób dziennie, a pobyt trwał od jednego dnia do kilku miesięcy. Szacuje się, że między 1942 a 1944 rokiem zabito tu około dwustu osób. Cztery cele dawnego aresztu wciąż należą do wojska i nie są udostępnione.

Najlepsze dla dorosłych i młodzieży od mniej więcej czternastu lat, przede wszystkim dla tych, którzy mają w planie Majdanek. Małych dzieci tu nie prowadź: nic w tej ekspozycji nie łagodzi przekazu. Kogo interesuje architektura międzywojennego Lublina, zobaczy wyłącznie piwnicę - reszta gmachu jest niedostępna.

Wskazówki

• Gotówka, i wstęp nie jest darmowy. Kasa nie przyjmuje kart, muzeum zastrzega wprost płatność wyłącznie gotówką. Bilet normalny kosztuje 10 zł, ulgowy 8 zł, mimo że portal miejski lublin.eu i kilka serwisów turystycznych wciąż piszą o bezpłatnym wejściu.
• Dni bezpłatne zmieniają się co miesiąc. Oddział podaje daty na bieżący miesiąc na swojej stronie . Każdy oddział Muzeum Narodowego w Lublinie ogłasza własne daty, więc sprawdzaj stronę tego oddziału, a nie zamku.
• Zarezerwuj 45-60 minut. Muzeum nie podaje czasu zwiedzania. Samo przejście piwnicą zajmuje kwadrans, ale ekrany i ściany z inskrypcjami zatrzymują znacznie dłużej.
• Druga wystawa jest za rogiem. Oddział prowadzi też ekspozycję „Dziewczęta w KL Ravensbrück” przy ul. Radziszewskiego 4, jakieś sto metrów stąd, o siedemdziesięciu czterech Polkach poddanych w obozie eksperymentom pseudomedycznym. Zapytaj w kasie, czy jest otwarta, i dołóż na nią pół godziny.
• Przewodnik tylko po wcześniejszym umówieniu. Zwiedzanie z przewodnikiem kosztuje 70 zł doliczane do biletów wstępu, lekcja muzealna 80 zł plus 7 zł od uczestnika, warsztaty 100 zł plus 10 zł. Termin ustala się pod numerem 81 533 36 78 albo mailem na zegar@mnwl.pl .
• Kolejność ma znaczenie. Zacznij tutaj, dopiero potem jedź na Majdanek. Stąd wielu więźniów obozu wyruszało w drogę, którą Majdanek kończył, i godzina w tej piwnicy zmienia sposób czytania tamtej wizyty.
• Zdjęcia tylko dla siebie. Fotografować i filmować wolno wyłącznie na użytek własny, bez prawa publikacji, bez lampy błyskowej, dodatkowego światła i statywu.
• Dostępność: zadzwoń. Muzeum nie publikuje informacji o dostępności dla osób z niepełnosprawnościami - przed wizytą zadzwoń. Ekspozycja leży w piwnicy, a instytucjonalna deklaracja „Muzeum bez barier” opisuje wyłącznie wzgórze zamkowe i o tym budynku nie mówi nic.

Jak dojechać

Uniwersytecka 1 leży w Śródmieściu, między zachodnim końcem Krakowskiego Przedmieścia a miasteczkiem uniwersyteckim. Wejścia szukaj od strony ulicy, prowadzi prosto do piwnic.

• Pieszo: z placu Litewskiego około 12 minut, od Bramy Krakowskiej około 20, ze wzgórza zamkowego około 25. To najprostszy sposób, cała trasa biegnie przez centrum.
• Autobus i trolejbus: najbliższe przystanki to Ogród Saski 03 (około 300 m) i KUL 02 (około 350 m) przy Krakowskim Przedmieściu, dalej Krakowskie Przedmieście 02 i UMCS 01. Obsługuje je kilkanaście linii autobusowych i trolejbusowych kursujących przez śródmieście.
• Samochodem: muzeum nie podaje żadnej informacji o parkingu. Zostaw auto poza ścisłym centrum i dojdź pieszo.
• Druga ekspozycja: ul. Radziszewskiego 4 to sąsiednia przecznica, około stu metrów na zachód, czyli dwie minuty marszu.

W okolicy

Wizytę tutaj najlepiej łączyć z Zamkiem Lubelskim i Muzeum Narodowym w Lublinie , instytucją macierzystą oddziału i więzieniem, z którego przywożono aresztowanych na przesłuchania „Pod Zegarem”. Bilet kosztuje tam 20 zł, a na zwiedzanie warto zarezerwować około 2,5 godziny.

Dalszy ciąg tej historii opowiada Państwowe Muzeum na Majdanku - wstęp bezpłatny, trzy godziny, obóz, do którego trafiała część więźniów przesłuchiwanych przy Uniwersyteckiej. Przedwojenny Lublin, który okupacja zniszczyła, pokazuje Muzeum Historii Miasta Lublina w Bramie Krakowskiej: ten sam oddziałowy rytm godzin i ta sama cena biletu, zupełnie inny nastrój.

Historia

Gmach oddano do użytku Okręgowemu Urzędowi Ziemskiemu w 1930 roku i był manifestem nowoczesności: trzy piętra, piwnice, centralne ogrzewanie, windy, około dwustu pięćdziesięciu urzędników. Właśnie ta nowoczesność zdecydowała o jego losie - żelbetowa konstrukcja łatwo dawała się odciąć od świata, czego nie oferowała żadna stara kamienica.

W styczniu 1940 roku budynek przejęła niemiecka policja bezpieczeństwa, a rolę gospodarza objęło gestapo. Ostatnich więźniów torturowano tu 20 lipca 1944 roku, a Niemcy opuścili gmach dwa dni później. We wrześniu 1944 roku te same cele otwarło NKWD, potem UB, i areszt działał jeszcze do 1946 roku; następnie budynek przekazano wojsku.

Oddział otwarto 23 września 1979 roku dzięki staraniom Klubu byłych Więźniów Politycznych Zamku Lubelskiego i „Pod Zegarem”. W 1991 roku muzeum dostało drugą przestrzeń przy ul. Radziszewskiego, a w latach 2015-2017 przeszło remont, którego celem było odzyskanie jak największej liczby inskrypcji ukrytych pod tynkiem i farbą. Nową ekspozycję udostępniono w grudniu 2017 roku.