Muzeum Martyrologii Pod Zegarem

Czego się spodziewać

Muzeum Pod Zegarem w Lublinie to piwnica pod czynną uczelnią. W gmachu przy Uniwersyteckiej 1 mieszczą się dziś wydziały Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej i studenci codziennie przechodzą nad celami dawnego aresztu gestapo. Zanim zejdziesz na dół, spójrz na fasadę: zegar, od którego miejsce wzięło nazwę, ma wciąż tarczę i mechanizm z lat trzydziestych.

Nie zobaczysz kompletnego aresztu i dobrze to wiedzieć przed wejściem. Piwnice, w których przed wojną mieściły się kotłownie i składy węgla, po 1944 roku wielokrotnie przebudowywano, a cztery dawne cele wciąż pozostają pod kontrolą wojska. Zwiedzającym udostępniono dwie cele z napisami więźniów, odtworzoną celę i ciemnicę oraz pomieszczenia z dokumentami i pamiątkami po więźniach zamku. O skali tego miejsca mówi jedna liczba: najwęższa z ciemnic miała 75 cm szerokości.

Najdłużej zatrzymują ściany. Regionalny portal naszemiasto.pl przytacza inskrypcje, które więźniowie wyryli w tynku paznokciami i kawałkami drutu, czekając na przesłuchanie - wśród nich „Boże, nie opuszczaj nas” i „Mamo, kocham Cię”. Remont w latach 2015-2017 miał odzyskać spod tynku i farby jak najwięcej z nich, a po nim ekspozycję uzupełniono o multimedia.

Najlepsze dla dorosłych i młodzieży od mniej więcej czternastu lat, przede wszystkim dla tych, którzy mają w planie Majdanek albo Zamek Lubelski. Małych dzieci tu nie prowadź: nic w tej ekspozycji nie łagodzi przekazu. Kogo interesuje architektura międzywojennego Lublina, zobaczy wyłącznie piwnicę - reszta gmachu jest niedostępna.

Wskazówki

• Gotówka, i wstęp nie jest darmowy. Kasa nie przyjmuje kart, muzeum zastrzega wprost płatność wyłącznie gotówką. Bilet normalny kosztuje 10 zł, ulgowy 8 zł, mimo że portal miejski lublin.eu i kilka serwisów turystycznych wciąż piszą o bezpłatnym wejściu.
• Godziny i dni bezpłatne sprawdź przed wyjściem. Muzeum jest czynne od wtorku do soboty, a aktualne godziny otwarcia i daty bezpłatnego wstępu na bieżący miesiąc podaje strona oddziału. Każdy oddział Muzeum Narodowego w Lublinie ogłasza własne daty, więc czytaj stronę tego oddziału, a nie zamku.
• Zarezerwuj 45-60 minut. Muzeum nie podaje czasu zwiedzania. Samo przejście piwnicą zajmuje kwadrans, ale ściany z inskrypcjami zatrzymują znacznie dłużej.
• Druga wystawa jest za rogiem. Oddział prowadzi też ekspozycję „Dziewczęta w KL Ravensbrück” przy ul. Radziszewskiego 4, jakieś sto metrów stąd, o siedemdziesięciu czterech Polkach poddanych w obozie eksperymentom pseudomedycznym. Zapytaj w kasie, czy jest otwarta, i dołóż na nią pół godziny.
• Przewodnik tylko po wcześniejszym umówieniu. Zwiedzanie z przewodnikiem kosztuje 70 zł doliczane do biletów wstępu, lekcja muzealna 80 zł plus 7 zł od uczestnika, warsztaty 100 zł plus 10 zł. Termin ustala się pod numerem 81 533 36 78 albo mailem na zegar@mnwl.pl.
• Kolejność ma znaczenie. Zacznij tutaj, dopiero potem jedź na Majdanek. Część więźniów zamku i aresztu trafiała dalej do obozów koncentracyjnych, także do KL Lublin, i godzina w tej piwnicy zmienia sposób czytania tamtej wizyty.
• Zdjęcia tylko dla siebie. Fotografować i filmować wolno wyłącznie na użytek własny, bez prawa publikacji, bez lampy błyskowej, dodatkowego światła i statywu.
• Dostępność: zadzwoń. Muzeum nie publikuje informacji o dostępności dla osób z niepełnosprawnościami - przed wizytą zadzwoń. Ekspozycja leży w piwnicy, a instytucjonalna deklaracja „Muzeum bez barier” opisuje wyłącznie wzgórze zamkowe i o tym budynku nie mówi nic.

Jak dojechać

Uniwersytecka 1 leży w Śródmieściu, między zachodnim końcem Krakowskiego Przedmieścia a miasteczkiem uniwersyteckim.

• Pieszo: z placu Litewskiego około 12 minut, od Bramy Krakowskiej około 20, ze wzgórza zamkowego około 25. To najprostszy sposób, cała trasa biegnie przez centrum.
• Autobus i trolejbus: najbliższe przystanki to Ogród Saski 03 (około 300 m) i KUL 02 (około 320 m) przy Krakowskim Przedmieściu, dalej Krakowskie Przedmieście 02 i UMCS 01.
• Samochodem: muzeum nie podaje żadnej informacji o parkingu. Zostaw auto poza ścisłym centrum i dojdź pieszo.
• Druga ekspozycja: ul. Radziszewskiego 4 to sąsiednia przecznica, około stu metrów na zachód, czyli dwie minuty marszu.

W okolicy

Wizytę tutaj najlepiej łączyć z Zamkiem Lubelskim i Muzeum Narodowym w Lublinie, instytucją macierzystą oddziału i więzieniem, z którego przywożono aresztowanych na przesłuchania „Pod Zegarem”. Bilet kosztuje tam 20 zł, a na zwiedzanie warto zarezerwować około 2,5 godziny.

Dalszy ciąg tej historii opowiada Państwowe Muzeum na Majdanku - wstęp bezpłatny, trzy godziny, obóz, do którego trafiała część więźniów przesłuchiwanych przy Uniwersyteckiej. Przedwojenny Lublin, który okupacja zniszczyła, pokazuje Muzeum Historii Miasta Lublina w Bramie Krakowskiej: ten sam bilet za 10 zł, zupełnie inny nastrój.

Historia

Gmach oddano do użytku Okręgowemu Urzędowi Ziemskiemu w 1930 roku i był manifestem nowoczesności: trzy piętra, piwnice, centralne ogrzewanie, windy, około dwustu pięćdziesięciu urzędników. Właśnie ta nowoczesność zdecydowała o jego losie - żelbetowa konstrukcja łatwo dawała się odciąć od świata, czego nie oferowała żadna stara kamienica.

W styczniu 1940 roku budynek przejęła niemiecka policja bezpieczeństwa, a rolę gospodarza objęło gestapo. Przesłuchiwano na piętrach, w piwnicach czekano na swoją kolej. Ostatnich więźniów torturowano tu 20 lipca 1944 roku, a Niemcy opuścili gmach dwa dni później. We wrześniu 1944 roku te same cele otworzyło NKWD, potem UB, i areszt działał jeszcze do 1946 roku; następnie budynek przekazano wojsku.

Zegar i Zamek łączyła codzienna droga w obie strony. Rano konną karetką dowożono z zamkowego więzienia ludzi na przesłuchania, nocą odwożono tam w papierowych workach ciała zakatowanych. Lekarz więzienny musiał wpisywać fałszywą przyczynę zgonu, najczęściej chorobę. Według szacunków w latach 1942-1944 zginęło w tym budynku około dwustu osób.

Oddział otwarto 23 września 1979 roku dzięki staraniom Klubu byłych Więźniów Politycznych Zamku Lubelskiego i „Pod Zegarem”. W 1991 roku muzeum dostało drugą przestrzeń przy ul. Radziszewskiego, a po remoncie w latach 2015-2017 nową ekspozycję udostępniono w grudniu 2017 roku.