Izba Pamięci Żydów Lublina - Synagoga Chewra Nosim

Czego się spodziewać

Izba Pamięci Żydów Lublina zajmuje jedną salę na pierwszym piętrze zwykłej kamienicy przy Lubartowskiej 10. To nie jest muzeum zbudowane wokół ekspozycji: to sala modlitewna bractwa pogrzebowego Chewra Nosim, jedyna przedwojenna synagoga, która w Lublinie przetrwała, i wciąż synagoga czynna. Przed wojną działało w mieście ponad sto synagog i domów modlitwy.

Wnętrze jest urządzone tak, jak działało. We wnęce na ścianie wschodniej stoi aron ha-kodesz - drewniana skrzynia na Torę, zasłonięta tkaniną zwaną parochet. Obok pulpit kantora nakryty materiałem, ze świecznikiem i modlitewnikami, a bima pośrodku sali. W gablotach leżą tefilin i tałes, mezuza, chanukija, megilla, czerwony haftowany worek na tałes i siddur.

Przy ścianach stoją regały z księgozbiorem - 273 księgi z drugiej połowy XIX i XX wieku, po hebrajsku i w jidysz, resztka bibliotek, których w Lublinie już nie ma. Na ścianie północnej wisi galeria zdjęć lubelskich Żydów z dwudziestolecia i z czasu wojny. Pośrodku tablica w trzech językach: „Chwała Polakom, którzy nieśli pomoc Żydom w latach okupacji hitlerowskiej 1939-1945”. Od 2008 roku towarzyszy im wystawa „Jesteśmy” o żydowskim Lublinie po Zagładzie.

Warto przyjść tu po Majdanku albo po Bramie Grodzkiej, nie zamiast nich: to miejsce mówi półgłosem i nie tłumaczy samo siebie. Kto oczekuje scenografii, ekranów i audioprzewodnika, wyjdzie rozczarowany. Kto chce zobaczyć pomieszczenie, w którym żydowski Lublin naprawdę się modlił, i posłuchać ludzi, którzy się nim opiekują, zostanie dłużej, niż planował. Na samą salę wystarczy 20-30 minut; z rozmową robi się z tego godzina.

Wskazówki

• Zadzwoń przed wizytą. Portal miasta sam to zaleca, bo dni i godziny bywają zmienne - numer 602 473 118 należy do opiekunów bożnicy, Luby i Pawła Matraszków, którzy oprowadzają zwiedzających („Kurier Lubelski”, 7 września 2017).
• Jedno okno w tygodniu. Niedziela 13:00-15:00 to całość regularnej dostępności. Według Centrum Inspiracji Turystycznej w Lublinie w inne dni wizytę można umówić po wcześniejszej rezerwacji, a „Kurier Lubelski” zastrzega, że niedziele świąteczne w kalendarzu żydowskim wypadają z tego rytmu.
• Nie planuj Bramy Grodzkiej tego samego dnia. Ośrodek Brama Grodzka - Teatr NN, czyli najobszerniejsza opowieść o żydowskim Lublinie, w niedziele jest nieczynny. Na jedną niedzielę lepiej wziąć Izbę Pamięci i Majdanek, który w niedziele działa i jest bezpłatny.
• To działająca synagoga. Odbywają się tu Rosz ha-Szana, Purim, Pesach i Chanuka oraz rocznice likwidacji lubelskiego getta. Mężczyźni nakrywają w niej głowę; o zdjęcia zapytaj opiekunów, bo galerię na ścianie północnej zasłania się podczas nabożeństw.
• Cennika nie ma. Oficjalna strona miasta nie podaje ceny wstępu. Zapytaj o to przez telefon przy umawianiu wizyty i weź gotówkę, na wypadek gdyby przewidziany był datek.
• Po angielsku najlepiej z nagraniem. Ośrodek Brama Grodzka - Teatr NN wydał audioprzewodnik po żydowskim Lublinie, w którym Lubartowska 10 jest osobnym przystankiem - również w wersji angielskiej i francuskiej. Warto włączyć go przed wejściem w bramę.
• Schody na piętro. Sala modlitewna jest na pierwszym piętrze kamienicy. Muzeum nie publikuje informacji o dostępności dla osób z niepełnosprawnościami - przed wizytą zadzwoń.

Jak dojechać

Pieszo: od Bramy Krakowskiej w górę Lubartowskiej - 5-6 minut. Adres to Lubartowska 10, ale wejście prowadzi przez bramę sąsiedniej kamienicy nr 8, po prawej stronie. Idąc od centrum, patrz na okna pierwszego piętra: „Kurier Lubelski” opisuje ten punkt orientacyjny jako gwiazdę Dawida i zapalony świecznik widoczne z ulicy.

Autobus i trolejbus: przystanek Szewska przy Lubartowskiej to kilkadziesiąt metrów od bramy, przystanek Probostwo mniej więcej 150 metrów dalej na północ. Od przystanku Brama Krakowska idzie się około 6 minut.

Samochodem: Lubartowska należy do lubelskiej strefy płatnego parkowania, ale strefa obowiązuje tylko w dni robocze od poniedziałku do piątku w godzinach 8:00-18:00 - w niedzielne popołudnie, czyli dokładnie wtedy, kiedy Izba Pamięci jest otwarta, postój jest bezpłatny. Alternatywa na zatłoczony dzień: parking przy Zamku Lubelskim i 8-10 minut spacerem.

W okolicy

• Ośrodek Brama Grodzka - Teatr NN - 400 metrów stąd, wystawa „Lublin. Pamięć Miejsca” opowiada o mieście, którego Izba Pamięci jest ostatnim fragmentem; pamiętaj o niedzielnej przerwie.
• Dom Słów - Izba Drukarstwa - oddział tego samego ośrodka przy ul. Żmigród, o słowie drukowanym i o tym, jak w Lublinie odzyskiwano pamięć.
• Państwowe Muzeum na Majdanku - około 5 kilometrów na południowy wschód, wstęp bezpłatny, trzy godziny; miejsce, w którym kończy się historia zaczęta na Lubartowskiej.

Historia

Bożnica należała do bractwa pogrzebowego Chewra Nosim, czyli Bractwa Tragarzy Zwłok, które pod zaborem rosyjskim do 1906 roku działało nielegalnie. Budynek wzniesiono w 1899 roku jako prywatny dom modlitwy; wieczorami odbywały się tu wykłady talmudyczne Mosze Ajzenberga i Dawida Muszkatblita, znane poza Lublinem. Kamienica stała po zachodniej, aryjskiej stronie ulicy, poza gettem, i dlatego przetrwała wojnę - Niemcy urządzili we wnętrzu magazyn tekstyliów i warsztat szewski.

Po wojnie sala wróciła do modlitwy i przez kilkadziesiąt lat była jedynym miejscem żydowskiego życia religijnego w mieście; regularne nabożeństwa ustały w 1984 roku z braku minjanu. W 1987 roku, w 45. rocznicę likwidacji lubelskiego getta, wnętrze wyremontowano z inicjatywy Symchy Wajsa. W 1995 roku złodzieje wynieśli stąd cenne judaica; ocalał jad, znaleziony nazajutrz na śmietniku, i nietknięty księgozbiór.