Zrodzone z pasji. Maszyny liczące z kolekcji Waltera Szreka

Przed smartfonem i kalkulatorem były arytmometry, liczydła i suwaki, a Walter Szrek zebrał ich tyle, że Uniwersytet Jagielloński zalicza jego dar do największych takich kolekcji na świecie. Collegium Maius pokazuje wybór z tego zbioru od 13 czerwca 2025 roku, bez zapowiedzianej daty zamknięcia i wyłącznie z przewodnikiem, w dni robocze o 12:00.

Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Maius o wystawie:

W 2025 roku do Muzeum trafia jedna z największych na świecie kolekcji maszyn liczących, stworzona i zgromadzona przez Waltera Szreka (1951-2024) - polskiego informatyka, kolekcjonera oraz twórcę systemów loteryjnych stosowanych na całym świecie.

Kolekcjonowanie towarzyszyło mu od młodości, choć zmieniały się obiekty jego zainteresowań. Jako student Politechniki Warszawskiej zaczął zbierać polskie plakaty. Po wyjeździe na stałe do USA jego pasją stały się lampy Michelina i otwieracze do butelek. Jednak jego najważniejsza kolekcja narodziła się podczas wizyty na warszawskim targowisku na Kole. W 2000 roku kupił tam arytmometr Odhnera z 1907 roku. Z czasem zbiór rozrósł się do ponad 700 przyrządów oraz licznych książek, ulotek, instrukcji i innych materiałów związanych z historią maszyn liczących.

Czego się spodziewać

Irena i Walter Szrekowie przekazali uniwersytetowi w czerwcu 2024 roku ponad 500 historycznych przyrządów matematycznych. Muzeum podaje więc dwie liczby: ponad 700 przyrządów w całym zbiorze kolekcjonera i ponad 500 w darze. Walter Szrek zmarł kilka dni po tym, jak upewnił się, że kolekcja trafi do Krakowa. Wernisaż 13 czerwca 2025 roku odbył się już bez niego, w obecności jego żony i córek.

Muzeum nie podaje, ile obiektów stoi na wystawie ani w której sali. Wiosną 2025 roku pierwsze nabytki pokazało w Librarii i zapowiadało pokaz części zbioru na Noc Muzeów 16 maja 2025 roku. Według „Gazety Krakowskiej” to pierwsza publiczna prezentacja kolekcji, a Joanna Ślaga z Muzeum UJ zapowiadała, że wystawa będzie długoterminowa. Stąd brak daty zamknięcia.

Obiekty, o których piszą muzeum i prasa:

• Arytmometr Odhnera o numerze seryjnym 21 - według muzeum najstarszy zachowany „Odhner” na świecie. Kurator, dr Maciej Kluza, mówił PAP, że to jeden z pierwszych egzemplarzy z seryjnej produkcji petersburskiej wytwórni.
• Modele maszyny mnożącej Słonimskiego - wymienia je „Gazeta Krakowska” obok zwykłych liczydeł.
• Prototypy, wersje patentowe i odmiany, które nigdy nie weszły do produkcji - według muzeum to one przeważają w zbiorze, obok modeli o niskich numerach seryjnych.
• Narzędzia do szyfrowania, kołowe suwaki logarytmiczne i addiatory - PAP wylicza je jako część kolekcji; nie wiadomo, które z nich są akurat na wystawie.

Muzeum poleca też podcast Polskiego Radia, w którym dr Maciej Kluza opowiada o wystawie - nagranie na stronie muzeum . To dobre przygotowanie przed wizytą, bo o samej wystawie strona muzeum mówi niewiele.

Kontekst

Arytmometr Odhnera wymyślił w 1873 roku Willgodt Odhner, Szwed pracujący w Rosji; zamiast ciężkiego walca Leibniza zastosował lekkie koło z ruchomymi zębami. Seryjna produkcja ruszyła w jego petersburskim warsztacie w 1890 roku, a kopie wytwarzano potem na całym świecie, od niemieckiej Brunsvigi po radziecki Feliks. Takich maszyn używano aż do nadejścia kalkulatorów elektronicznych na początku lat 70. XX wieku.

Chaim Zelig Słonimski, uczony i wydawca hebrajskiego pisma „Ha-Cefira”, zbudował w 1839 roku maszynę do dodawania i odejmowania, a za ulepszoną maszynę liczącą dostał w Petersburgu nagrodę Akademii Nauk. Dr Maciej Kluza nie zaczyna tematu od zera: wcześniej współtworzył w Muzeum UJ wystawę maszyn liczących „Machinae Calculatoriae”, towarzyszącą jubileuszowi stulecia Polskiego Towarzystwa Matematycznego.

Bilet i czas

Wystawę zobaczysz z przewodnikiem od poniedziałku do piątku o 12:00. Tak podaje strona zwiedzania we wrześniu 2026 roku; w weekend oprowadzań po wystawie nie ma. Muzeum zastrzega, że uroczystości uniwersyteckie zmieniają godziny i trasy; na przełomie września i października, wokół inauguracji roku akademickiego, muzeum lub ekspozycja główna bywają zamknięte przez kilka dni. Przed wyjściem sprawdź komunikaty „Z ostatniej chwili”.

Osobnej ceny oprowadzania po wystawie muzeum nie podaje, a sprzedaż online nie ma dla niego osobnej pozycji. W cenniku są dwa bilety: z przewodnikiem 26 zł (ulgowy 14 zł) i indywidualny 17 zł (ulgowy 10 zł). Że za oprowadzanie po wystawie zapłacisz jak za bilet z przewodnikiem, to nasze odczytanie; pewność da pytanie na collegiummaius.info@uj.edu.pl albo pod numerem 12 663 15 21.

Librarię obejmują wszystkie trzy trasy ekspozycji głównej, także indywidualna za 17 zł. Jeżeli część kolekcji nadal stoi w Librarii, zobaczysz ją na najtańszym bilecie. Muzeum tego jednak nie potwierdza, więc to również nasze odczytanie, nie obietnica.

Środa nie jest pewnym dniem darmowym dla tej wystawy. W czerwcu 2025 roku muzeum otwierało ją w środy bezpłatnie bez przewodnika, ale obecna strona zwiedzania tego nie powtarza. Bezpłatna środa dotyczy tam trasy indywidualnej, 13:30-17:00, czyli już po oprowadzaniu o 12:00.

Muzeum nie podaje, ile trwa oprowadzanie po wystawie; zarezerwuj godzinę. Trasa główna z przewodnikiem o 11:15 (wtorek-czwartek, po polsku) trwa około 45 minut, więc da się ją połączyć z wystawą w jedno przedpołudnie, choć bez zapasu.

Najlepsza dla informatyków, inżynierów, księgowych z sentymentem do dawnych biur i każdego, kto chce zobaczyć, jak wyglądało liczenie przed elektroniką. Pomiń, jeśli możesz przyjść tylko w weekend albo celem wizyty jest globus jagielloński - ten stoi na innej trasie.

Wydarzenia towarzyszące

• 25.09.2026, 15:00-17:00 - „Zrodzone z pasji” podczas Małopolskiej Nocy Naukowców: prezentacja historii daru Szreków w 20-minutowych turach (15:00, 15:20, 15:40, 16:00, 16:20, 16:40), dla każdego wieku, zapisy: rejestracja na stronie Nocy Naukowców .

Co piszą o wystawie

Gazeta Krakowska (13.06.2025, Anna Piątkowska): relacja z dnia otwarcia prowadzi od liczydeł do smartfona i podkreśla, że to pierwsza publiczna prezentacja kolekcji Szreka - link (przedruk w serwisie krakow.naszemiasto.pl).

dzieje.pl / PAP (15.06.2025, PAP): depesza z otwarcia; kurator wskazuje arytmometr nr 21 jako perłę zbioru, a Irena Szrek mówi, że mąż chciał, by kolekcji nie rozproszono - link .

Radio Kraków (15.06.2025, oprac. Jowita Gałka-Kucharska): ta sama depesza PAP, z galerią zdjęć PAP - link .

Trzy teksty, wszystkie informacyjne i z dni otwarcia; recenzji w przeczytanych źródłach nie ma.

Zobacz też

• Cenne, najcenniejsze. Dzieła z Biblioteki Książąt Czartoryskich - około dziesięciu minut pieszo stąd, do 25 października; inny zbiór zbudowany przez kolekcjonerów, z pierwodrukiem Kopernika.
• Kunszt i fach. Kraków rzemieślników - warsztaty i majstersztyki dawnych krakowskich cechów w Pałacu Krzysztofory, do 25 października; precyzja ręki zamiast precyzji mechanizmu.
• Polski dizajn. Biografia przedmiotu / Biografia projektanta - Bunkier Sztuki, do 13 grudnia; przedmioty codziennego użytku i ich historie, tym razem współczesne.

Bilety, godziny otwarcia i aktualne informacje znajdziesz na stronie zwiedzania Muzeum Collegium Maius .

Profil muzeum: Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Maius .