Muzeum Ziemi Koszyckiej im. Stanisława Boducha

Czego się spodziewać

Ulica, przy której stoi Muzeum Ziemi Koszyckiej im. Stanisława Boducha, nazywa się Wspólna - i to nie przypadek. Do drugiej wojny światowej Koszyce były miasteczkiem dwuwyznaniowym: pod koniec XIX wieku Żydzi stanowili około 40 procent mieszkańców, a budynek dzisiejszego muzeum był synagogą. Niemcy zamienili ją w magazyn, po wojnie stała pusta i niszczała, aż w 2004 roku powiatowy inspektor nadzoru budowlanego wydał nakaz jej rozbiórki. Uratował ją Stanisław Boduch, urodzony w Koszycach biznesmen z Chicago, który odkupił ruinę, wyremontował ją własnym kosztem i w 2007 roku przekazał gminie jako muzeum.

Trzy działy stałe mieszczą się głównie na piętrze dawnej synagogi. Dział archeologiczny pokazuje kilkaset przedmiotów z wykopalisk w Sokołowicach (kultura trzciniecka, 1650-1300 p.n.e.) i w nadwiślańskim grodzisku Witów-Dalanów (kultura łużycka, 1300-700 p.n.e.) - głównie naczynia i ozdoby, a wśród nich cios mamuta, jeden z niewielu takich eksponatów w polskich muzeach. Dział historyczny gromadzi akt lokacyjny miasta, dokumenty cechowe, kopie pieczęci królowej Elżbiety Łokietkówny i pamiątki z okupacji. W dziale etnograficznym stoi kompletny zakład fryzjerski przekazany razem z maszynkami do strzyżenia i do trwałej ondulacji oraz warsztat tkacki z kołowrotkami - rzadkość, bo większość takich zbiorów gdzie indziej pokazuje się jako pojedyncze eksponaty, nie jako całe, działające niegdyś stanowiska pracy.

Parter służy wystawom czasowym, koncertom i spotkaniom gminnym - to jedyna taka sala kulturalna w okolicy, więc miejscowi traktują muzeum trochę jak dom kultury.

Najlepsze dla kogoś, kto jedzie doliną Wisły i chce zobaczyć, jak wielokulturowa historia małego miasteczka mieści się w jednym budynku. Koszyce otrzymały prawa miejskie w 1374 roku z rąk królowej Elżbiety Łokietkówny, w 1869 roku car odebrał je w odwecie za powstanie styczniowe, a miastem Koszyce stały się z powrotem dopiero 1 stycznia 2019 roku - a akt lokacyjny z 1374 roku leży w dziale historycznym muzeum. Bez tłumów, bez kolejki, bez konieczności rezerwacji. Odpuść, jeśli liczysz na dużą kolekcję albo obsługę w językach obcych: ekspozycja jest wyłącznie po polsku, a całość zajmuje jedno piętro.

Wskazówki

• Zarezerwuj 45 minut. Trzy niewielkie działy da się obejść bez pośpiechu w niecałą godzinę; to zdecydowanie za mało miejsce na całodniowy wypad, ale w sam raz jako przystanek po drodze.
• Zadzwoń, zanim pojedziesz. Godziny są krótkie i zmieniają się dzień po dniu (wtorek do 14:00, środa do 16:00, czwartek do 15:00, piątek i sobota do 18:00; poniedziałek i niedziela nieczynne) - łatwo trafić pod zamknięte drzwi bez telefonu.
• Kontakt idzie przez urząd gminy, nie przez muzeum. Poza telefonem stacjonarnym jest też numer komórkowy (509 684 436), ale skrzynka e-mail (promocja@koszyce.gmina.pl ) należy do Urzędu Gminy Koszyce - samo muzeum własnej poczty nie prowadzi.
• Wejście jest bezpłatne, choć oficjalna strona muzeum cennika w ogóle nie publikuje - potwierdzają to jedynie zewnętrzne katalogi turystyczne.
• Nie przegap ciosu mamuta i dokumentów cechowych z XVI wieku - statutu Wielkiego Cechu z 1577 roku i jego potwierdzenia przez Stefana Batorego rok później. To najstarsze i najrzadsze eksponaty w zbiorach.
• Zakład fryzjerski i warsztat tkacki oglądaj jako komplet, nie jako pojedyncze przedmioty - to odtworzone stanowiska pracy, a nie gabloty z narzędziami.
• Wszystko jest po polsku. Muzeum nie ma obcojęzycznej strony ani opisów, więc bez znajomości polskiego dostaniesz same eksponaty, nie ich historię.
• Zatrzymaj się przy budynku, zanim wejdziesz. Historia ratowania synagogi - nakaz rozbiórki z 2004 roku, wykup ruiny przez emigranta z Chicago, dwuletni remont z uregulowaniem sąsiedniej rzeczki Goczałki - jest ciekawsza niż niejeden eksponat w środku.
• Muzeum nie publikuje informacji o dostępności dla osób z niepełnosprawnościami - przed wizytą zadzwoń.

Jak dojechać

Samochodem: Koszyce leżą około 47 km w linii prostej na wschód-północny wschód od Krakowa, w widłach Wisły i Nidzicy, tuż przy granicy ze świętokrzyskim. Drogą krajową DK79 w stronę Sandomierza jest to około 53 km i mniej więcej godzina jazdy.

Autobusem: przystanek nazywa się Koszyce Rynek, kilka minut pieszo od muzeum. Kursują tam autobusy Kolei Małopolskich (odjazd z przystanku Kraków Czyżyny Dworzec) oraz przewoźnika AD (odjazd spod Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie); przejazd trwa około 1 godziny 20 minut. Aktualne godziny sprawdź u przewoźnika przed wyjazdem - rozkłady na trasach podmiejskich zmieniają się kilka razy w roku.

Na miejscu: muzeum stoi przy ul. Wspólnej 11, w spokojnej części miasteczka nad rzeką Goczałką - dojście od rynku zajmuje kilka minut pieszo.

W okolicy

Archeologiczny wątek koszyckich zbiorów rozwija krakowskie Muzeum Archeologiczne - tam te same kultury trzciniecka i łużycka pokazane są na dużo większą skalę. Tradycyjną kulturę ludową i rzemiosło rozwija Muzeum Etnograficzne na Kazimierzu. Najbliższy odpowiednik co do skali i formatu to Muzeum Regionalne Ziemi Limanowskiej - inny powiat, ten sam pomysł na opowiadanie historii małej ziemi przez lokalne zbiory.

Historia

Synagoga przy dzisiejszej ulicy Wspólnej przetrwała wojnę, ale nie okupację i powojenne dziesięciolecia: Niemcy zamienili ją w magazyn, a po 1945 roku, bez żydowskiej gminy, która by się nią zajęła, budynek stopniowo się rozpadał. W 2004 roku powiatowy inspektor nadzoru budowlanego uznał go za zagrażający bezpieczeństwu i nakazał rozbiórkę. W tym samym roku Stanisław Boduch - urodzony w Koszycach biznesmen z Chicago, właściciel firmy budowlanej, laureat nagrody “Project of the Year” przyznanej w Las Vegas - otrzymał honorowe obywatelstwo gminy. Podczas spaceru po mieście natknął się na ruinę i postanowił ją odkupić.

Remont trwał dwa lata i kosztował około dwóch milionów złotych: uregulowano płynącą obok rzeczkę Goczałkę na odcinku 180 metrów, wybudowano mostki, wywieziono trzydzieści ciężarówek śmieci z sąsiedniej działki. Scenariusz wystaw przygotowała etnolożka Katarzyna Barańska przy wsparciu krakowskich muzeów - Narodowego, Archeologicznego i Etnograficznego, które użyczyły część eksponatów. Budynek otwarto uroczyście 26 maja 2007 roku podczas Dni Koszyc; poświęcił go biskup Kazimierz Gurda, a list z gratulacjami przysłał prezydent Lech Kaczyński. Boduch przekazał wówczas synagogę gminie w wieczyste użytkowanie.