Muzeum Augusta Zamoyskiego w Jabłoniu

Czego się spodziewać

Jedyne na świecie muzeum Augusta Zamoyskiego zajmuje czworak - dawny dom dla czterech rodzin folwarcznych - kilkadziesiąt metrów od pałacu, w którym rzeźbiarz urodził się 28 czerwca 1893 roku. Zacznij od rzeczy, której muzeum nie mówi wprost: to nie jest galeria rzeźby.

Zbiór oryginałów - 93 rzeźby, 12 rysunków i ponad dwieście narzędzi artysty - Muzeum Narodowe w Warszawie kupiło w 2019 roku we Francji. Sprzedawcą było prywatne muzeum w Prieuré des Granges w Sylvanes, założone przez wdowę po artyście, a nie placówka w Jabłoniu. W Jabłoniu została biografia, i to ona jest tu towarem pierwszej próby.

Trzon ekspozycji stanowi archiwum: listy, fotografie, dokumenty folwarczne i korespondencja artysty z mieszkańcami wsi, w dużej części odnaleziona w 2009 roku na strychu jabłońskiej rządcówki. Obok pamiątki po rodzinie Zamoyskich i nagrane rozmowy z ludźmi, którzy rzeźbiarza pamiętali osobiście. Rzeźba ma tu jeden namacalny punkt: w 2008 roku francuscy przyjaciele artysty przekazali do Jabłonia pierwszy odlew portretu aktorki Marii Brydzińskiej.

Opowieść - snuta przez plansze, fotografie i materiały archiwalne, nie przez same rzeźby - prowadzi przez trzy okresy twórczości. Są to formizm (1918-1924), realizm (1924-1950) z „Wenus” i głową wiejskiej dziewczyny „Wierką” ze szwedzkiego czarnego granitu oraz nowy ekspresjonizm (1950-1970), zwieńczony pomnikiem kardynała Adama Stefana Sapiehy i nieukończonym „Wniebowstąpieniem”. Dochodzi do tego Zamoyski, którego żaden katalog rzeźby nie mieści: jeździec, pływak i rowerzysta, który w sierpniu 1925 roku przejechał 2928 kilometrów z Paryża do Zakopanego, po mniej więcej 130 dziennie.

Warto, jeśli interesuje cię polska rzeźba XX wieku, dzieje Zamoyskich albo to, jak wieś sama pilnuje własnej pamięci - muzeum zaczęło się w 1994 roku od izby pamięci w internacie szkoły rolniczej. Licz 45-60 minut, dłużej, jeśli ktoś z obsługi przeprowadzi cię przez archiwum. Muzeum nie podaje czasu zwiedzania ani informacji o dostępności dla osób z niepełnosprawnościami.

Wskazówki

• Zadzwoń przed przyjazdem. Muzeum wprost zachęca do wspólnego zaplanowania wizyty: 508 323 005 (dyrektor Barbara Wikło) lub 603 756 459, albo muzeum@augustzamoyski.eu . Przy okazji zapytaj o dostępność budynku i o język podpisów - strona nie pisze o tym ani słowa.
• Cennika nie ma nigdzie. Ani na stronie, ani w katalogach turystycznych. Nie zakładaj, że wstęp jest wolny - ustal to przy telefonie.
• Zarezerwuj 45-60 minut. To ekspozycja do czytania, nie do oglądania z dystansu; kto wejdzie w listy, zostanie dłużej.
• Nie przegap archiwum ze strychu. Listy, szkice i fotografie znalezione w 2009 roku w rządcówce to powód, dla którego izba pamięci stała się w 2011 roku muzeum. Najciekawsza jest korespondencja rzeźbiarza ze zwykłymi mieszkańcami Jabłonia.
• Pomiń, jeśli przyjechałeś po rzeźby. Prawie cały dorobek rzeźbiarski jest dziś w Muzeum Narodowym w Warszawie, a rodzinną opowieść w pełnej skali pokazuje Kozłówka.
• Pałac obok jest prywatny i zamknięty dla zwiedzających. Neogotycka rezydencja z lat 1904-1905 od 1999 roku ma właściciela prywatnego i wciąż jest remontowana po pożarze z 1968 roku. Z zewnątrz obejdziesz kaplicę, oranżerię, ćwierćkolistą galerię i bramę z kordegardą - to mniej więcej pół godziny spaceru.
• Najlepszy termin to koniec maja. Majowe „Spotkania z Augustem Zamoyskim” w XXI edycji wypełniły 23 i 24 maja 2026 roku rajd rowerowy, spektakl i wystawa miejscowych twórców w pałacowej oranżerii. To jedyny znany termin, w którym publiczność wchodzi do oranżerii.
• Grupy mają tu najwięcej do zyskania. Wycieczki szkolne i grupy zorganizowane zamawiają lekcję muzealną, instytucje wypożyczają wędrowną wystawę biograficzną z czternastu roll-upów, a na miejscu kupisz książkę „Zamoyscy w Jabłoniu”.

Jak dojechać

Samochodem. Jabłoń leży przy drodze wojewódzkiej 815 Wisznice - Parczew - Lubartów, około 18 kilometrów na północny wschód od Parczewa. Z Lublina to niespełna 90 kilometrów przez Lubartów i Parczew, licz około półtorej godziny; z Białej Podlaskiej około 60 kilometrów przez Wisznice, mniej więcej godzina. Muzeum stoi przy ulicy Augusta Zamoyskiego 9A, w zespole pałacowym, gdzie zaparkujesz bez problemu.

Koleją. Najbliższa stacja to Parczew na linii nr 30 Łuków - Lublin, na którą ruch pasażerski wrócił w 2013 roku, a pełne kursowanie na całej trasie w czerwcu 2024. Zatrzymują się tu pociągi Polregio z Lublina oraz dwie pary pociągów InterCity z Warszawy. Z Parczewa zostaje jeszcze 18 kilometrów - muzeum nie podaje żadnej linii autobusowej, więc zaplanuj taksówkę albo podwiezienie i sprawdź rozkład, bo połączeń jest kilka dziennie.

W okolicy

Naturalnym uzupełnieniem jest Muzeum Zamoyskich w Kozłówce - ten sam ród pokolenie wcześniej, z zachowanymi wnętrzami pałacowymi, których w Jabłoniu nie zobaczysz. Drugą wielką rezydencję Lubelszczyzny pokazuje Muzeum Czartoryskich w Puławach . Jadąc na północ, po drodze leży Muzeum Południowego Podlasia w Białej Podlaskiej , najbliższe muzeum regionalne z prawdziwą kolekcją sztuki.

Historia

Muzeum powstało oddolnie i późno. Nauczycielka Jadwiga Tokarska przechowywała listy rzeźbiarza i opowiadała o nim uczniom, a impulsem stała się wielka retrospektywa Zamoyskiego w Muzeum Narodowym w Warszawie w 1993 roku. Izbę Pamięci otwarto 5 listopada 1994 roku w internacie Zespołu Szkół Rolniczych, a w czerwcu 1998 szkoła obrała Zamoyskiego za patrona; na uroczystości była wdowa po artyście Helena Zamoyska.

W 2003 roku, podczas obchodów 500-lecia Jabłonia, zbiory przeniosło do obecnego miejsca Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Jabłońskiej, a 18 września 2011 roku placówka uzyskała status muzeum. Remont czworaka - dach, okna, ocieplenie, pompa ciepła - kosztował 956 697,98 zł, z czego 438 800 zł pochodziło ze środków regionalnych. Nową siedzibę otwarto 23 maja 2021 roku, w 51. rocznicę śmierci rzeźbiarza.