Pająki nieoczywiste. Mało znane formy pająków z obszaru Lubelszczyzny

Muzeum Ziemi Chełmskiej pokazuje ludowe pająki z Lubelszczyzny, ale nie te, które zna każdy z przedświątecznych warsztatów: na pierwszym planie są formy rzadkie i dziś prawie niewykonywane. Wystawa trwa od 19 września do 31 października 2026 roku w budynku Działu Etnografii i Archeologii przy ul. Lubelskiej 56a.

Muzeum Ziemi Chełmskiej o wystawie:

Pająki należą do najbardziej charakterystycznych, a zarazem niezwykle różnorodnych form ludowej plastyki obrzędowej. Wykonywane ze słomy, papieru, bibuły oraz innych naturalnych i łatwo dostępnych materiałów, przez pokolenia zdobiły wnętrza wiejskich domów.

Ich rola nie ograniczała się jednak wyłącznie do dekoracji. Pająkom przypisywano znaczenie symboliczne i ochronne - miały przynosić domownikom szczęście, a z ich ruchu pod wpływem powietrza próbowano nawet odczytywać zamiary osób przybywających do domu.

Wystawa „Pająki nieoczywiste” przybliża bogactwo tej tradycji, zwracając szczególną uwagę na formy mniej znane i rzadziej dziś wykonywane. Obok popularnych współcześnie pająków krystalicznych i żyrandolowych poznamy m.in. pająki kuliste, tarczowe oraz wykonywane ze strzępków tkanin.

Czego się spodziewać

To wystawa rękodzieła obrzędowego, nie malarstwa: ażurowe konstrukcje ze słomy, bibuły, papieru i tkanin, które dawniej wisiały pod powałą wiejskiej izby. „Super Tydzień Chełmski”, powołując się na informację muzeum, podaje, że na wystawie są zarówno obiekty archiwalne ze zbiorów gromadzonych od lat 90. XX wieku, jak i prace współczesnych twórców z regionu. Część dawnych, dziś niespotykanych konstrukcji zrekonstruował na podstawie materiałów archiwalnych Michał Kowalik.

Muzeum nie podaje liczby obiektów ani sal. Na samą wystawę zarezerwuj 30-45 minut. Warto dołożyć drugie pół godziny na stałą wystawę „Powrót do przeszłości” w tym samym budynku: jej ostatnia część pokazuje świątecznie przystrojoną izbę z pająkami i wycinankami, czyli dokładnie to otoczenie, dla którego te ozdoby robiono.

Na liście wystaw czasowych muzeum pod tym samym terminem i adresem (19.09-31.10.2026, ul. Lubelska 56 a) widnieje również tytuł „Kolory tradycji. Twórczość Piotra Czapki”. Osobnej strony tej pozycji muzeum nie publikuje. Przy kasie zapytaj, czy ta druga wystawa jest rzeczywiście czynna.

Kontekst

Pająk to ludowa ozdoba wieszana na środku izby albo w świętym kącie, znana w całej Polsce od drugiej połowy XIX wieku. Robiono go ze słomy, grochu, fasoli, piór i włóczki, a od przełomu XIX i XX wieku także z kolorowej bibuły; na Boże Narodzenie czy Wielkanoc wykonywano go na nowo. Pająki z innych regionów, m.in. z Kurpiów i z okolic Łowicza, przechowuje Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie.

W 2024 roku umiejętność wykonywania pająków z Lubelszczyzny wpisano na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego; wniosek przygotowali twórcy ludowi Małgorzata Majewicz-Krajewska i Tomasz Krajewski, jak podało Radio Lublin 21 stycznia 2025 roku . Według nich pająki praktycznie zniknęły z wiejskich domów w latach 50. XX wieku. Chełmski projekt, sfinansowany z programu Narodowego Instytutu Dziedzictwa „Niematerialne - przekaż dalej”, ma według muzeum chronić dziedzictwo pająków lubelskich, dokumentować umiejętność ich wykonywania i pomagać w przekazywaniu jej między pokoleniami; stąd bezpłatne warsztaty obok wystawy.

Bilet i czas

Strona wystawy nie podaje osobnej ceny. Obowiązuje cennik muzeum od 1 maja 2026 roku, opisany jako opłaty „na wystawy stałe i czasowe”: jeden budynek 20 zł normalny, 15 zł ulgowy, karnet na wszystkie cztery budynki 40 zł i 30 zł. Z „Kartą Chełmianina” albo „Chełmską Kartą 3+” zapłacisz 15 zł i 10 zł za budynek lub 25 zł i 15 zł za karnet; dzieci do lat 7 wchodzą bezpłatnie. Ten sam cennik zastrzega jednak, że opłaty za wystawy czasowe ustala się indywidualnie dla każdego przedsięwzięcia, a na tej samej stronie muzeum pisze, że można kupić „bilet na jedną wystawę (w wybranym budynku)”. Przy kasie zapytaj więc o dwie rzeczy: czy ta wystawa ma własną cenę i czy bilet obejmuje też ekspozycję stałą w tym budynku.

W czwartki wstęp jest wolny. Godziny: wtorek-piątek 10:00-16:00, sobota i niedziela 12:00-16:00, poniedziałek nieczynne, ostatnie wejście 15:30. Ostatni dzień wystawy, 31 października 2026 roku, wypada w sobotę, więc tego dnia wejdziesz dopiero od 12:00. Sobotnie zamknięcie obowiązujące od 5 września 2026 roku dotyczy tylko budynku przy ul. Świętego Mikołaja 4, nie Lubelskiej 56a.

Najwięcej wyniosą stąd osoby, które same robią pająki albo chcą zacząć, oraz rodziny z dziećmi, które zapiszą się na warsztat. Jeśli przyjeżdżasz do Chełma dla sztuki współczesnej, zacznij od Galerii 72 przy Lubelskiej 55, a tę wystawę potraktuj jako uzupełnienie. Pytania o wystawę i warsztaty: tel. 82 564 01 01 wew. 541 albo etnografia@mzch.pl .

Wydarzenia towarzyszące

Wszystkie warsztaty odbywają się przy ul. Lubelskiej 56A, są bezpłatne i przeznaczone dla grup zorganizowanych oraz osób indywidualnych. Liczba miejsc jest ograniczona; zapisy: etnografia@mzch.pl lub tel. 82 564 01 01 wew. 541, program na stronie warsztatów muzeum .

• 29.09.2026 (wtorek), 10:00 - warsztat wykonywania pająków
• 06.10.2026 (wtorek), 10:00 - warsztat dla seniorów
• 13.10.2026 (wtorek), 10:00 - warsztat wykonywania pająków
• 20.10.2026 (wtorek), 10:00 - warsztat wykonywania pająków
• 25.10.2026 (niedziela), 13:00 - warsztat rodzinny

Co piszą o wystawie

Dwie zapowiedzi w chełmskiej prasie, obie informacyjne, bez oceny ekspozycji.

Super Tydzień Chełmski (14.09.2026, Monika Łubkowska): zapowiedź oparta na informacji muzeum, która jako jedyna wymienia obiekty archiwalne z lat 90., prace współczesnych twórców i rekonstrukcje Michała Kowalika - artykuł .

Nowy Tydzień (14.09.2026, afisz kulturalny): krótka zapowiedź wernisażu z informacją, że warsztaty będą towarzyszyć wystawie przez cały czas jej trwania - afisz .

Zobacz też

• Profil Muzeum Ziemi Chełmskiej - cztery budynki, godziny, cennik i stała wystawa etnograficzna przy Lubelskiej 56a.
• Promienie południa. Światła kresów - malarstwo Mariusza Woszczyńskiego w gmachu głównym przy Lubelskiej 55, do 20 listopada 2026 roku.
• Teresa Chomik-Kazarian. Cztery pory roku - druga jesienna wystawa czasowa muzeum, w dawnej kaplicy przy Świętego Mikołaja 4, zamkniętej w soboty.
• Jan Gryboś „W rytmie dawnej wsi” - rzeźba ludowa w Gorlicach, dla tych, których bardziej interesuje sztuka ludowa niż sam Chełm.

Profil muzeum: Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza .