Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza

Czego się spodziewać

Muzeum w Chełmie to nie jeden gmach, tylko cztery adresy w promieniu kilometra i decyzja, którą podejmujesz przy pierwszej kasie: pojedynczy bilet czy karnet. Zwiedzanie planuje się tu jak trasę po mieście, nie jak wizytę pod jednym dachem. Sama placówka wycenia całość na trzy godziny.

Najwięcej materiału stoi przy Lubelskiej 57. Wystawa historyczna „Chełm jest jego imię… Dzieje miasta od X do XX wieku” zajmuje dziewięć sal na dwóch kondygnacjach i prowadzi od prehistorii do przełomu ustrojowego 1989 roku. Są tu artefakty z wykopalisk prowadzonych w latach 2015-2018 na Wysokiej Górce, w miejscu rezydencji Daniela Romanowicza. W tym samym budynku otwarto w 2010 roku „Skarby przyrody”: cztery segmenty od kserotermicznych siedlisk Lubelszczyzny, przez torfowiska Polesia, po czaszki nosorożca włochatego i piżmowoła.

Archeologię i etnografię pokazuje dawna drukarnia „Zwierciadło” przy Lubelskiej 56a. Wystawa „Powrót do przeszłości” dzieli region na osiem wątków - od zbieractwa i uprawy roli, przez garncarstwo z Pawłowa, Putnowic i Wojsławic, po tkactwo i świątecznie przystrojoną izbę. Gabinet numizmatyczny liczył na koniec 2009 roku 12 429 obiektów, w tym skarb 2337 monet wykopany w 1947 roku w Horodysku.

Zaskoczeniem jest Galeria 72 w dawnym kolegium pijarów przy Lubelskiej 55. Powstała we wrześniu 1972 roku z inicjatywy Kajetana Sosnowskiego, przez 28 lat kierowała nią krytyczka Bożena Kowalska, a w zbiorach są prace Stażewskiego, Opałki, Winiarskiego, Nowosielskiego i Fijałkowskiego. Chełmski Ośrodek Informacji Turystycznej nazywa tę kolekcję abstrakcji geometrycznej jedną z największych w Europie.

Najlepsze dla czytelnika, który chce zrozumieć pogranicze, oraz dla miłośnika polskiej sztuki powojennej - Galeria 72 sama uzasadnia przyjazd spoza regionu. Rodzinom z małymi dziećmi muzeum daje mniej: ekranów i stanowisk interaktywnych tu nie ma, a oferta dla najmłodszych to warsztaty i lekcje zamawiane wcześniej. Piąty adres, piwnice dawnego Urzędu Bezpieczeństwa przy Reformackiej 27, jest bezpłatny, ale wpuszczają tam wyłącznie po telefonie.

Wskazówki

• Bierz karnet, nie pojedynczy bilet. Jeden budynek kosztuje 20 zł (ulgowy 15 zł), karnet na wszystkie - 40 zł (30 zł). Dwa budynki to już cena karnetu, więc licz się z nim od pierwszej kasy.
• Zacznij od Lubelskiej 57. Historia i przyroda pod jednym dachem to najgęstsza część zbiorów; na sam ten budynek zarezerwuj ponad godzinę.
• Weekend jest ciasny. W soboty i niedziele kasy otwierają się o 12:00, a ostatnie wejście jest o 15:30 - zostaje trzy i pół godziny na trasę, którą muzeum wycenia na trzy. Od wtorku do piątku masz na nią sześć godzin.
• W soboty pomiń św. Mikołaja 4. Od 5 września 2026 roku budynek dawnej cerkwi unickiej jest w soboty nieczynny dla zwiedzających. To jedna sala na jednym poziomie, więc w pozostałe dni warto tam zajrzeć tylko ze względu na bieżącą wystawę.
• Czwartek jest bezpłatny. Wstęp wolny obowiązuje we wszystkie czwartki; dzieci do lat siedmiu wchodzą za darmo zawsze.
• Bezpieka za darmo, ale po telefonie. Ekspozycję „Chełmska bezpieka i jej ofiary” w celach dawnego Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego przy Reformackiej 27 zwiedza się bezpłatnie, w dni robocze, po wcześniejszym uzgodnieniu pod numerem 82 565 26 93. Karnet tego nie obejmuje i nie da się tego dopisać na miejscu.
• Dostępność jest częściowa i różna w każdym budynku. Wejścia przy Lubelskiej 55 i 57 są na poziomie ulicy, przy 56a prowadzą do nich schody, a przy św. Mikołaja 4 działa schodołaz. Wystawy rozłożono na dwóch lub trzech kondygnacjach połączonych wyłącznie schodami; pies asystujący wchodzi wszędzie, tyflomap i audiodeskrypcji nie ma nigdzie.
• Muzeum nie sprzedaje biletów przez internet. Kasy działają w każdym budynku osobno, a oprowadzanie po jednej wystawie kosztuje 50 zł. Lekcja muzealna albo warsztat to 20 zł od osoby, bez względu na wiek.

Jak dojechać

Pociągiem z Lublina. Najszybsze bezpośrednie połączenia jadą 47-52 minuty. Przystanek Chełm Miasto stoi przy tej samej ulicy Lubelskiej, pod numerem 109b. Ze stacji Chełm, głównej, do muzeum jest niespełna dwa kilometry w linii prostej, czyli około pół godziny marszu.

Pieszo między budynkami. Lubelska 55, 56a i 57 stoją naprzeciw siebie i obok siebie, a do św. Mikołaja 4 idzie się kilka minut. Cały obchód to według muzeum mniej więcej kilometr.

Autobusem miejskim. Według muzeum do Galerii 72 (Lubelska 55) i do dawnej kaplicy św. Mikołaja najbliżej jest z przystanku Młodowskiej/Cerkiew (linie 1, 5, 7, 8, 9, 12, 14); przystanek Plac Gdański (linie 1, 5, 6, 8, 9, 12, 14) obsługuje też budynek przy Lubelskiej 57, do którego równie blisko jest z przystanku Lubelska/Urząd Miasta.

Samochodem. Chełm leży około 70 kilometrów na wschód od Lublina i 25 kilometrów od granicy z Ukrainą. Muzeum nie ma własnego parkingu i wskazuje miejsca w pobliżu każdego budynku: dla Lubelskiej 55 parking przy kościele Rozesłania Świętych Apostołów, dla Lubelskiej 57 ulicę Podwalną, dla Lubelskiej 56A ogólnodostępny, płatny parking za sklepem Gama, a przed kaplicą przy św. Mikołaja 4 kilka ogólnodostępnych miejsc. Oznaczone miejsca postojowe dla osób z niepełnosprawnościami są wyłącznie przy wejściu głównym na Lubelskiej 56A.

W okolicy

Chełm dobrze łączy się z resztą wschodniej Lubelszczyzny. Na północ leży muzeum i miejsce pamięci w Sobiborze , a nieco dalej zespół synagogalny we Włodawie - obie placówki rozwijają wątek żydowski, który w Chełmie wraca głównie w wystawach czasowych. Na południe warto pojechać do muzeum imienia księdza Stanisława Staszica w Hrubieszowie , gdzie archeologia nadbużańska jest mocniejsza niż etnografia.

Historia

Pierwszą placówkę muzealną w mieście założyły władze carskie, żeby dowieść odwiecznego związku Chełma z Rusią i prawosławiem. Do Muzeum Cerkiewno-Archeologicznego trafiły ikony, księgi i przedmioty liturgiczne odebrane cerkwiom greckokatolickim po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej. Zbiór przepadł w 1915 roku, podczas rosyjskiej ewakuacji.

Ocalałe resztki przeniesiono w 1919 roku do Gimnazjum imienia Stefana Czarnieckiego, gdzie dyrektor szkoły Wiktor Ambroziewicz utworzył Muzeum Ziemi Chełmskiej. Międzywojenną kolekcją opiekowali się nauczyciele; jej najcenniejszym zabytkiem był grób neolityczny odkryty w 1934 roku w Poniatówce pod Wojsławicami. Druga wojna światowa zniszczyła lub rozproszyła większość zbiorów.

Po 1949 roku placówkę odbudowywał regionalista Kazimierz Janczykowski, a zbiory przeniesiono do wyremontowanego kolegium pijarów. Nazwa zmieniała się razem z administracją: Muzeum Okręgowe w 1976 roku, Muzeum Ziemi Chełmskiej w 1999. Imię Ambroziewicza muzeum nosi od 2009 roku, a rok później dostało Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”.