Muzeum Południowego Podlasia w Białej Podlaskiej

Czego się spodziewać

Część ikon w bialskiej kolekcji trafiła tu nie z darowizny ani zakupu, tylko z celnicy w Terespolu: od około 1980 roku pograniczne służby przejmowały obrazy wywożone przemytem z ZSRR i przekazywały je do muzeum. To dziś jedna z największych kolekcji ikon w Polsce, blisko 1700 obiektów, w większości z XIX wieku, choć najstarsze sięgają XVII stulecia. Muzeum mieści się w ocalałych fragmentach zespołu pałacowo-obronnego Radziwiłłów - wieży bramnej, tunelowym łączniku zwanym szyją, dawnej kaplicy pałacowej i oficynie zachodniej - dokąd przeniosło się na początku 1983 roku. Instytucja ma dłuższą historię, niż podpowiada tabliczka przy wejściu: pierwsze muzeum regionalne założył w Białej doktor Wacław Nartowski już w 1924 roku, przy miejscowym gimnazjum, ale wojna je zniszczyła. Obecna placówka powstała od nowa 26 października 1966 roku, w 1975 roku awansowała do rangi muzeum okręgowego, a dzisiejszą nazwę i miejsce w Państwowym Rejestrze Muzeów nosi od 1998 roku. W 2026 roku obchodzi sześćdziesięciolecie tej drugiej, powojennej odsłony; nowy kształt wystaw stałych zawdzięcza remontowi wieży bramnej z lat 2018-2019 i rewitalizacji całego założenia zakończonej w 2021 roku.

Ikony pokazuje wystawa stała „Ikona - święta tajemnica”, podzielona na trzy części i otwierana wizerunkami Chrystusa oraz Matki Bożej. Obok niej w budynku głównym ogląda się „Archeologię na pograniczu podlasko-poleskim” (blisko sto tysięcy lat, od kości mamuta po epokę brązu), dwie ekspozycje historyczne - „Biała za czasów Radziwiłłów” i „Historia miasta w latach 1795-1939” - oraz galerię „Konie, jeźdźcy, zaprzęgi w malarstwie polskim XIX i XX wieku”, która wyrosła z sąsiedztwa stadniny w Janowie Podlaskim i plenerów malarskich organizowanych tam przez muzeum w latach 1975-1998. Dopełnieniem są „Ogrody” Bazylego Albiczuka oraz dwie sale etnograficzne: „Kultura ludowa Południowego Podlasia” ze strojem zdobionym pereborem, obrzędową maską brodacza ze Sławatycz, pisankami i siwakami, i mniejsza wystawa dewocjonaliów z wizerunkami Matki Boskiej Kodeńskiej i Leśniańskiej.

Osobnym punktem zwiedzania jest wieżyczka południowo-wschodnia z połowy XVII wieku, pokryta bogatymi dekoracjami sgraffitowymi; pod jej kopułą zachowały się cztery medaliony z orłami radziwiłłowskimi i herbem Trąby, a wewnątrz urządzono wystawę „Archeologia na bialskim zamku”. Dla widza zainteresowanego sztuką cerkiewną i historią pogranicza to jeden z najciekawszych przystanków w regionie; rodziny z małymi dziećmi znajdą tu mniej niż sugerowałaby sama liczba sal - większość ekspozycji to gabloty, a nie stanowiska do dotykania.

Wskazówki

• Licz na 60-90 minut, nie mniej: recenzje zwiedzających wspominają o półtorej godziny z audioprzewodnikiem, a licząc obie wieżyczki i oficynę zachodnią, sama godzina bywa ciasna.
• Nie przegap ostatniego wejścia - 15:00 od września do czerwca, 15:30 w lipcu i sierpniu. System rezerwacji online nie działa, więc to właśnie ta godzina, nie kolejka, wyznacza granicę wizyty.
• Bilet łączony na wieżę, wieżyczkę i oficynę zachodnią kosztuje 15 zł normalny i 10 zł ulgowy; sama wieża z wieżyczką wschodnią (komplet wystaw stałych) to 12 zł i 8 zł, a oficyna zachodnia z wystawami czasowymi osobno 5 zł i 3 zł. Bilet rodzinny 2+2 liczy się po 10, 8 lub 3 zł od osoby, grupy od dziesięciu osób płacą taniej, dzieci do lat 7 wchodzą bezpłatnie.
• Wstęp wolny na wystawy stałe w poniedziałki, a w wakacje (1 lipca-31 sierpnia) we wtorki zamiast w poniedziałki - muzeum jest wtedy odwrotnie zamknięte: nieczynne w soboty poza sezonem letnim, w poniedziałki w jego trakcie.
• Weź audioprzewodnik - w kasie wypożycza się go bezpłatnie po polsku, angielsku i rosyjsku, jest też jako aplikacja na telefon; zwiedzający wskazują go jako to, co najbardziej pomaga docenić kolekcję ikon.
• Jeśli brakuje czasu, pomiń wystawy czasowe w oficynie zachodniej i skup się na ikonach oraz wieżyczce - to one wyróżniają to muzeum na tle regionu.
• Dostępność: wejście do budynku głównego bez barier, winda na pierwsze piętro, przystosowana toaleta na parterze, pętla indukcyjna przy kasie, makieta założenia z opisami w alfabecie Braille’a. W wieżyczce dostępny jest wyłącznie parter.
• Oprowadzanie grupy do 30 osób kosztuje 50 zł (dzieci, młodzież, studenci) lub 80 zł (pozostali); wycieczkę edukacyjną po Białej Podlaskiej wycenia się osobno. Wystawa w Oddziale Martyrologiczno-Historycznym przy ul. Łomaskiej 21 pozostaje nieczynna do odwołania.

Jak dojechać

Muzeum mieści się przy ul. Warszawskiej 12 w Białej Podlaskiej (21-500), w zespole zamkowo-parkowym Radziwiłłów na skraju ścisłego centrum miasta. Wejście prowadzi przez bramę wjazdową dawnej rezydencji, a do oficyny zachodniej z wystawami czasowymi wchodzi się od strony Parku Radziwiłłowskiego. Przy muzeum urządzono parking, a samochody z kartą osoby z niepełnosprawnością mogą wjechać na teren założenia pałacowo-parkowego. Biała Podlaska leży w najdalej na północ wysuniętej części województwa lubelskiego, około 130 km od Lublina, przy trasie z Warszawy do Terespola.

W okolicy

Biała Podlaska leży na uboczu głównych szlaków muzealnych regionu, ale w promieniu kilkudziesięciu kilometrów warto zajrzeć do muzeum Augusta Zamoyskiego w Jabłoniu , poświęconego rzeźbiarzowi z rodu dawnych właścicieli tych ziem, oraz do muzeum ziemi łukowskiej . Dalej na południe, nad Bugiem, stoi zespół synagogalny we Włodawie , który razem z bialską kolekcją ikon układa się w opowieść o wielowyznaniowym pograniczu.