Muzeum i Miejsce Pamięci w Bełżcu

Czego się spodziewać

Do Bełżca trzeba przyjechać celowo. Miejscowość leży na południowo-wschodnim krańcu Lubelskiego, dziesięć kilometrów od Tomaszowa Lubelskiego i kilkanaście od granicy z Ukrainą; po drodze nikt tu nie trafia. Muzeum jest oddziałem Państwowego Muzeum na Majdanku i stoi na terenie niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady, który działał od marca do grudnia 1942 roku jako jeden z trzech ośrodków „Aktion Reinhardt”.

Muzeum podaje, że zamordowano tu co najmniej 434 508 osób, w większości polskich Żydów z dystryktów lubelskiego, galicyjskiego i krakowskiego. Z obozu ocalało kilka osób; relacja Rudolfa Redera pozostaje jednym z nielicznych świadectw z pierwszej ręki.

Zanim tu przyjedziesz, warto wiedzieć, czego w Bełżcu nie ma. Nie ma baraków, komór gazowych ani ruin. Niemcy zrównali obóz z ziemią już w 1943 roku, a przez kolejne dwadzieścia lat teren rozkopywali poszukiwacze kosztowności.

To, co ogląda się dzisiaj, powstało w latach 1997-2004 i jest dziełem architektów, nie ocalałym reliktem. Badania archeologiczne z końca lat dziewięćdziesiątych zlokalizowały na tym terenie 33 mogiły zbiorowe.

Wizyta ma dwie części. W budynku muzealnym mieści się wystawa stała „Bełżec - obóz zagłady”, otwarta 1 czerwca 2004 roku, prowadząca przez pięć stref: „Życie”, „Nienawiść”, „Deportacje”, „Obóz zagłady” i „Pamięć”. Najmocniej działają przedmioty osobiste wydobyte z ziemi podczas badań, makieta komory gazowej i oryginalna tablica z baraku rozbieralni z instrukcją dla przywiezionych. Ekspozycja kończy się w ogromnej, pustej Sali Kontemplacji.

Druga część jest na zewnątrz: całą powierzchnię obozu pokrywa warstwa żużlu, bo ziemi, która jest grobem, nie wolno ani przekopać, ani podeptać. Przecina ją Szczelina - korytarz opadający na dziewięć metrów i kończący się Niszą Ohel z imionami ofiar. Wzdłuż obwodnicy ustawiono nazwy około 440 miejscowości, z których szły transporty.

To miejsce dla osób, które śledzą historię „Aktion Reinhardt” i losy żydowskich społeczności Lubelszczyzny, dla rodzin szukających śladu po swojej miejscowości i dla starszej młodzieży szkolnej. Muzeum nie zaleca zwiedzania osobom poniżej 14. roku życia i tego zalecenia warto posłuchać. Wizyta jest cicha i ciężka; zwiedzający zwykle nie rozmawiają.

Wskazówki

• Wstęp bezpłatny - wstęp do muzeum i na wystawę nie kosztuje nic, a zwiedzanie indywidualne nie wymaga ani biletu, ani rezerwacji. Jedyne opłaty to usługa przewodnicka i wjazd na parking.
• Zarezerwuj 90 minut - około 45 minut na wystawę i drugie tyle na pomnik i Szczelinę. Z przewodnikiem albo z czytaniem nazw miejscowości na obwodnicy wizyta rozciąga się do dwóch, trzech godzin.
• Przewodnik tydzień wcześniej - 100 zł dla grupy do 10 osób i 250 zł dla grupy do 30 osób po polsku, 200 zł i 400 zł w językach obcych. Przewodnicy oprowadzają po polsku, angielsku i niemiecku; rezerwacja telefoniczna lub pod adresem rezerwacje@belzec.eu , najlepiej na tydzień przed wizytą.
• Zimą przyjedź przed południem - od listopada do marca muzeum zamyka się o 16:00, a ostatnie wejście na teren jest o 15:00. Poza poniedziałkami muzeum jest nieczynne także 1 i 6 stycznia, w Wielkanoc, Boże Ciało, 1 i 11 listopada oraz przez cały okres od 24 do 31 grudnia.
• Zacznij od punktu informacji - tam kupisz plan terenu i wydawnictwa, tam też czeka zarezerwowany przewodnik. Bezpłatna aplikacja mobilna muzeum dodaje relacje świadków, dokumenty i fotografie archiwalne.
• Bez szatni i przechowalni - muzeum nie prowadzi ani jednej, ani drugiej, więc podróżujący z bagażem nie ma go gdzie zostawić. Znaczną część wizyty spędza się na otwartym polu, bez osłony od wiatru i deszczu.
• Powaga miejsca - obowiązuje strój i zachowanie stosowne do cmentarza, zakaz palenia tytoniu i e-papierosów oraz zakaz wprowadzania zwierząt poza psami asystującymi. Zdjęcia na własny użytek są dozwolone; publikacja wymaga zgody muzeum. Kwiaty i znicze składa się w Niszy Ohel.
• Dostępność częściowa - budynek wystawy jest bez progów, ma toaletę dla osób z niepełnosprawnościami i pętlę indukcyjną, na parkingu wyznaczono miejsce, a wózek ortopedyczny wypożycza się bezpłatnie. Obejście Niszy Ohel, na które prowadzą strome schody, oraz obszar wokół Cmentarza-Mogiły pozostają niedostępne dla osób z ograniczoną możliwością poruszania się. Na miejscu nie ma osoby posługującej się polskim językiem migowym.

Jak dojechać

Samochodem - muzeum stoi przy drodze krajowej nr 17, na trasie z Warszawy i Lublina do przejścia granicznego w Hrebennem; od strony Krakowa, Rzeszowa i Jarosławia prowadzi droga wojewódzka nr 865. Samochodem wjeżdża się na teren muzeum, gdzie jest duży parking, ale za wjazd i postój pobiera się jednorazową opłatę: 5 zł za samochód osobowy, 15 zł za busa, 40 zł za autobus i 5 zł za motocykl.

Pociągiem - z Lublina kursuje pociąg bezpośredni do Bełżca; rozkład sprawdzisz na rozklad-pkp.pl.

Busem - z Lublina i z Warszawy jadą busy do Tomaszowa Lubelskiego, a stamtąd kursy w stronę Lubyczy Królewskiej zatrzymują się w Bełżcu.

Rowerem - stojaki przy muzeum są bezpłatne. Muzeum nie podaje odległości od przystanku ani od dworca; leży na południowo-wschodnim krańcu miejscowości, przy tej samej drodze krajowej, którą jadą busy.

W okolicy

Historię „Aktion Reinhardt” kontynuuje Muzeum i Miejsce Pamięci w Sobiborze , drugi obóz zagłady upamiętniony w Lubelskiem i drugi oddział tej samej instytucji. Jeśli chcesz zobaczyć obóz, po którym zachowały się budynki - czego w Bełżcu nie ma - pojedź do Państwowego Muzeum na Majdanku w Lublinie, macierzystego muzeum obu miejsc. Dziesięć kilometrów na północ działa Muzeum Regionalne im. Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim , które pokazuje dzieje Roztocza i ziemi tomaszowskiej; po długiej drodze daje to regionowi historię wykraczającą poza rok 1942.

Historia

Po wojnie teren obozu przez dwie dekady stał opuszczony i plądrowany; pierwszy skromny pomnik postawiono dopiero w 1963 roku. Dzisiejsze założenie powstało na podstawie porozumienia zawartego w 1995 roku między rządem polskim a United States Holocaust Memorial Museum, a koszty budowy podzielono po połowie między państwo polskie i darczyńców amerykańskich, reprezentowanych przez American Jewish Committee. Projekt wyłoniono w konkursie w 1997 roku spośród dziewięciu prac; jury przewodniczył profesor Maciej Gintowt. Pomnik zaprojektowali Andrzej Sołyga, Zdzisław Pidek i Marcin Roszczyk, budynek muzeum - Marek Dunikowski, Piotr Uherek, Jarosław Kutniowski i Piotr Czerwiński. Muzeum jako oddział Państwowego Muzeum na Majdanku powołano 1 stycznia 2004 roku, a pomnik odsłonięto 3 czerwca tego samego roku. Frekwencja wzrosła od tego czasu blisko dwudziestokrotnie i w 2015 roku przekroczyła 25 tysięcy osób rocznie, w tym ponad 5 tysięcy gości z zagranicy.